ഗാന്ധി

കെ. സച്ചിദാനന്ദന്‍

2014

സായാഹ്ന ഫൗണ്ടേഷന്‍

തിരുവനന്തപുരം

Gandhi
Malayalam drama
by K. Satchidanandan

epub/pdf version published: 2014

These electronic versions are released under the provisions of Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.5 India License for free download and usage.

The electronic versions were generated from sources marked up in LATEX in a computer running gnu/linux operating system. pdf was typeset using XeTEX from TEXLive 2013.

ePub version was generated by TEX4ht from the same LATEX sources. The base font used was traditional variant of Rachana, contributed by Rachana Akshara Vedi.

Sayahna Foundation
jwra 34, Jagathy, Trivandrum, India 695014
url: http://www.sayahna.org

സച്ചിദാനന്ദന്‍

pictമലയാളത്തിലെ പ്രമുഖ കവിയായ സച്ചിദാനന്ദൻ (ജനനം: മേയ് 28, 1946) തൃശൂർ ജില്ലയിലെ കൊടുങ്ങല്ലൂരിലാണ് ജനിച്ചത്. ജനകീയ സാംസ്കാരിക വേദിയിലെ സജീവ പങ്കാളിയായിരുന്ന സച്ചിദാനന്ദൻ കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമിയുടെ സെക്രട്ടറിയായും പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2010–ൽ കേരളസാഹിത്യ അക്കാദമി വിശിഷ്ടാംഗത്വം നൽകി ആദരിച്ചു. 2012-ൽ കേന്ദ്രസാഹിത്യ അക്കാദമി അവാർഡ് മറന്നു വച്ച വസ്തുക്കൾഎന്ന കവിതാസമാഹാരത്തിനു ലഭിച്ചു. കേന്ദ്രസാഹിത്യ അക്കാദമി പ്രസിദ്ധീകരണമായ ഇന്ത്യന്‍ ലിറ്ററേച്ചറിന്റെ എഡിറ്ററായിരുന്നു.

ജീവിതരേഖ

സച്ചിദാനന്ദന്‍ തർജ്ജമകളടക്കം അമ്പതോളം പുസ്തകങ്ങൾ രചിച്ചു. തന്റെ തനതായ ശൈലിയിലൂടെ, വിശ്വസാഹിത്യത്തിലെ പുരോഗമന ശബ്ദങ്ങളായ അന്റോണിയോ ഗ്രാംഷി, പാബ്ലോ നെരൂദ, മെഹ്‌മൂദ് ഡാർവിഷ്, യെഹൂദ അമിച്ചായി, യൂജിനിയോ മൊണ്ടേൽ തുടങ്ങിയവരുടെ രചനകളെ, കേരളത്തിലെ സാഹിത്യ പ്രേമികൾക്കു പരിചയപ്പെടുത്തി. 1989, 1998, 2000, 2009, 2012 വർഷങ്ങളിൽ കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി അവാർഡിന് അർഹനായി. 1995 വരെ ഇരിങ്ങാലക്കുട ക്രൈസ്റ്റ് കോളെജിൽ ഇംഗ്ലിഷ് പ്രൊഫെസർ ആയി ജോലി നോക്കി. 1996 മുതൽ 2006 വരെ കേന്ദ്ര സാഹിത്യ അക്കാദമിയുടെ സെക്രട്ടറിയായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. ഇപ്പോൾ ഇന്ദിരാഗാന്ധി ഓപ്പൺ യൂണിവേർസിറ്റിയിൽ ട്രാൻസ്ലേഷൻ വകുപ്പിൽ പ്രൊഫസ്സറും വകുപ്പു മേധാവിയും.

കൃതികൾ

എഴുത്തച്ഛനെഴുതുമ്പോൾ, സച്ചിദാനന്ദന്റെ കവിതകൾ, ദേശാടനം, ഇവനെക്കൂടി, കയറ്റം, സാക്ഷ്യങ്ങൾ, അപൂർണ്ണം, വിക്ക്, മറന്നു വച്ച വസ്തുക്കൾ, വീടുമാറ്റം, മലയാളം, കവിബുദ്ധൻ, സംഭാഷണത്തിനൊരു ശ്രമം, അഞ്ചു സൂര്യൻ, പീഡനകാലം, വേനൽമഴ, തുടങ്ങി ഇരുപത് കവിതാസമാഹാരങ്ങൾ; 1965 മുതൽ 2005 വരെ എഴുതിയ തെരഞ്ഞെടുത്ത കവിതകളുടെ സമാഹാരങ്ങളായ അകം, മൊഴിഎന്നിവ; കവിതയും ജനതയും, അന്വേഷണങ്ങൾ, പാബ്ലോ നെരൂദാഎന്നീ പഠനങ്ങള്‍; കുരുക്ഷേത്രം, സംവാദങ്ങൾ സമീപനങ്ങൾ, സംസ്‌കാരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം, വീണ്ടുവിചാരങ്ങൾ, മാർക്‌സിയൻ സൗന്ദര്യശാസ്ത്രം: ഒരു മുഖവുര, തുടങ്ങിയ ലേഖനസമാഹാരങ്ങൾ എന്നിവ പ്രധാന കൃതികളാണ്.

(വിക്കിപ്പീഡിയയോട് കടപ്പാട്)

പ്രസാധക കുറിപ്പ്

ശ്രീ കെ. സച്ചിദാനന്ദൻ രചിച്ച ‘ഗാന്ധി’ എന്ന നാടകം 1995 ൽ കേരള ശാസ്ത്ര സാഹിത്യ പരിഷത് പുസ്തകരൂപത്തിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിരുന്നു. മികച്ച നാടകത്തിനുള്ള 1999 ലെ കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി പുരസ്കാരം ഈ കൃതിക്ക് ലഭിക്കുകയുണ്ടായി.

സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ പരിസമാപ്തിയിൽ ഇന്ത്യയെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേയ്ക്കും വിഭജനത്തിലേയ്ക്കും നയിച്ച, ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രക്ഷുബ്ദ്ധമായ കുറെ ദിവസങ്ങളിലെ ഗാന്ധിയെയാണ് ഈ നാടകം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ദുരന്തപൂർണമായ ആ ദിനങ്ങളെ ഒരു കവിയുടെ നോവുകളോടുകൂടിത്തന്നെ ശ്രീ സച്ചിദാനന്ദൻ നോക്കിക്കാണുന്നു. കഥാപാത്രങ്ങളും പിന്നണിയിൽ നിന്ന് ഉയർന്നു കേൾക്കുന്ന സംഘഗാനങ്ങളും ആ കാലഘട്ടത്തെ മാത്രമല്ല, രചയിതാവിന്റെ സാമൂഹ്യവീക്ഷണത്തെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.

വർഗ്ഗീയകാഴ്ച്ചപ്പാടുകളും ‘കീഴാള’രും ഉള്ളിടത്തോളം കാലം ഇന്ത്യയിലെവിടെയും അരങ്ങേറാവുന്ന ഒരു പ്രമേയമാണ് ‘ഗാന്ധി’ നാടകത്തിന്റേത്. ക്രീയേറ്റീവ് കോമൺസ് ലൈസൻസ് പ്രകാരം ഈ കൃതി മലയാളികളുടെ പൊതുസ്വത്താക്കാൻ സമ്മതം തന്ന ശ്രീ സച്ചിദാനന്ദനോടുള്ള നന്ദി രേഖപ്പെടുത്തട്ടെ.

തിരുവനന്തപുരം,
ജനുവരി 26, 2014

സായാഹ്ന ഫൗണ്ടേഷന്‍

— 0 —
പൊയ്‌മുഖങ്ങള്‍

(രംഗപശ്‌ചാത്തലത്തില്‍ വടിയൂന്നി നില്‍ക്കുന്ന ഒരു ഗാന്ധി പ്രതിമ. ഒരു പീഠത്തിലാണ് ‘പ്രതിമ’ യുടെ നില്‍പ് ഒരു വടിയുടെ രണ്ടറ്റത്തുമായി ഗാന്ധിപ്പൊയ്‌മുഖങ്ങള്‍ തൂക്കിയിട്ട് ചുമലിലേറ്റി ഒന്നാമന്‍ വലതുവശത്തു നിന്നു പ്രവേശിക്കുന്നു. തോള്‍ ഭാണ്ഡത്തില്‍ കുറേ ഗാന്ധിത്തൊപ്പികളുമായി രണ്ടാമന്‍ ഇടത്തുനിന്നു പ്രവേശിക്കുന്നു. ഗാന്ധി ‘പ്രതിമ’യുടെ ഇരുവശവുമായി അവര്‍ നിലയുറപ്പിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും വേഷം സര്‍ക്കസ്സ് കോമാളികളുടേതാണ്.)

ഒന്നാമന്‍:

(ഒരു പൊയ്‌മുഖമെടുത്ത് മുഖത്തില്‍ ചേര്‍ത്തുപിടിച്ച്) ഗാന്ധിമുഖങ്ങള്‍!

രണ്ടാമന്‍:

(കോമാളിത്തൊപ്പി മാറ്റി ഗാന്ധിത്തൊപ്പി ധരിച്ച്) ഗാന്ധിത്തൊപ്പികള്‍!

ഇരുവരും ഒന്നിച്ച്:

ആര്‍ക്കും വാങ്ങി ഗാന്ധിയാകാം!

രണ്ടാമന്‍:

ഗാന്ധിത്തൊപ്പിവെച്ചാലോ

ഒന്നാമന്‍:

(നേതാവിന്റെ ‘പോസി’ല്‍ ) പിന്നെ നേതാവാകാലോ!

രണ്ടാമന്‍:

നേതാവായാലോ?

ഒന്നാമന്‍:

പിന്നെ എന്തുമാകാലോ—തനിപ്പൊന്നുരുക്കാലോ!

രണ്ടാമന്‍:

പൂച്ചകളെ മാറ്റിനിര്‍ത്തിപ്പൊന്ന്, കള്ളപ്പൊന്നുരുക്കാലോ!

(ഇരുവരും ഗാന്ധി ‘പ്രതിമ’യെ വലം വെച്ച് കയ്യടിച്ചുപാടി നടക്കുന്നു:)

1:

ഗാന്ധിക്കാറില്‍ ഗമയിലേറി

2:

ഗാന്ധിബാറില്‍ വീര്യമേറി

1:

ഗാന്ധിനഗര്‍ കൊട്ടാരത്തില്‍

2:

ഗാന്ധിയുടെ പടം തൊഴുത് പള്ളിക്കുറുപ്പ്

1:

വീടുകൊള്ള, കാടുകൊള്ള,

2:

പള്ളികൊള്ള, പാലംകൊള്ള

1:

പണം മുഴുവന്‍ മുടിച്ചുതീര്‍ന്നാല്‍

2:

മണ്ണുപണയം, പെണ്ണുപണയം

1:

കടലുപണയം, കൊടലുപണയം

2:

പണയം വെച്ചു പലിശ വീട്ടി

1:

തൊപ്പിനീട്ടിയുലകു നീളെപ്പിച്ചതെണ്ടാലോ

2:

തൊപ്പിയിട്ടു തൊപ്പിയിട്ടു തലകുനിക്കാലോ!

(സില്‍ക്കു ജുബ്ബയണിഞ്ഞ ഒരു പെരുവയറന്‍ പൊയ്‌മുഖത്തിനു കൈ നീട്ടുന്നു. ഗാന്ധി ‘പ്രതിമ’ വടി നീട്ടി അയാളുടെ വയറിലൊന്നു തൊഴിക്കുന്നു. അയാള്‍ പരിഭ്രമിച്ചു തിരിഞ്ഞു നോക്കുമ്പോള്‍ ‘പ്രതിമ’ പൂര്‍വ്വസ്ഥിതിയില്‍)

ഒന്നാമന്‍:

(പൊയ്‌മുഖം നീട്ടി) കള്ളപ്പണം മറച്ചുവെയ്‌ക്കാനിതു മതിയാകും.

(ഒരു കഷണ്ടിക്കാരന്‍ കടന്നുവന്ന് തൊപ്പിക്കു കൈ നീട്ടുന്നു. ‘പ്രതിമ’ അയാളുടെ തലയിലടിക്കുന്നു. അയാള്‍ ഞെട്ടിത്തിരിയുമ്പോള്‍ പഴയപടി)

രണ്ടാമന്‍:

 തലയിലൊന്നുമില്ലെങ്കില്‍ (തൊപ്പി നീട്ടി)
 ഇതുകൊണ്ടു മറച്ചുവെയ്‌ക്കാം
 മുഖം മുഴുവന്‍ വായയാക്കി
 മുഖപ്രസംഗം തട്ടിവിടാം.

(സൂട്ടിട്ട ഒരു മുതലാളി പൊയ്‌മുഖം വാങ്ങി അണിയുന്നു.)

ഒന്നാമന്‍:

 പണിയന്റെ കരളെനിക്കത്താഴം
 പണിയന്റെ ചോരയതെന്‍ വീഞ്ഞും
 സമരമിരമ്പി വരുമ്പോഴോ
 ജയജയ, ജയജയ, ജയ ഗാന്ധി!

(പ്രതിമപൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാവരുംതിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോള്‍ ‘പ്രതിമ’ നിശ്ശബ്‌ദം)

(കുടുമവെച്ചുകെട്ടി ഒരാള്‍ വന്ന് തൊപ്പി വാങ്ങി അണിയുന്നു/‘പ്രതിമ’ ചിറികോട്ടി പുറം തിരിഞ്ഞു നില്‍ക്കുന്നു)

രണ്ടാമന്‍:

 പശുവിനെ വന്ദിച്ചേ പോകാവൂ
 പറയനെപ്പടിയിലേ നിര്‍ത്താവൂ
 മനുവിന്റെ കാലത്തേ കഴിയാവൂ
 പെരുവിരലേ ഗുരുദക്ഷിണ വാങ്ങാവൂ.

ജുബ്ബ:

ബോലോ, ഭാരത്‌മാതാ കീ ജയ്!

കുടുമ:

രാമരാജ്യം വരികയായി!

സൂട്ട്:

ഓ, അത് അമേരിക്കയില്‍ നിന്നു പുറപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.

കുടുമ:

ജയ്‌റാം, ശ്രീറാം! വിമാനത്തില്‍തന്നെയല്ലേ! പുഷ്പകം?

സൂട്ട്:

(കീശയില്‍ നിന്ന് ഒരമേരിക്കല്‍ പതാകയെടുത്തു വീശിക്കൊണ്ട്)

 പോരാ പോരാ നാളില്‍ നാളില്‍
 ദൂര ദൂരമുയരട്ടെ
 ഭാരതാംബ വാങ്ങിയോരിപ്പൊന്‍ പതാകകള്‍!

കഷണ്ടി:

(‘പ്രതിമ’യ്ക്കു മുന്നില്‍ മുട്ടുകുത്തി): ഡോളറിന്റെ രാജ്യം വരേണമേ (പ്രതിമ മുഖം തിരിക്കുന്നു)

സൂട്ട്:

(മുട്ടുകുത്തി): അവിടത്തേപ്പോലെ ഇവിടേയും വരേണമേ! (‘പ്രതിമ’സൂട്ടിന്റെ മുതുകില്‍ ചവിട്ടുന്നു. കുടുമയോട്) താനെന്നെ ചവിട്ടിയോ?

കുടുമ:

ഞാനോ? തോന്നിയതാവും, കണ്ടോ! (അരയില്‍ നിന്ന് ഒരു കാവിക്കൊടി വലിച്ചെടുക്കുന്നു. അതില്‍ പൊതിഞ്ഞുവെച്ചിരുന്ന ഒരു കഠാരി താഴെ വീഴുന്നു. കുടുമ അതെടുത്തു മറച്ചുവെച്ച് പച്ചച്ചിരി ചിരിക്കുന്നു.)

ഒന്നാമന്‍:

ഔ! (‘പ്രതിമ’യെച്ചൂണ്ടി:) ഈ പഹയന്‍ ചത്തുപോയതെത്ര നന്നായി!

രണ്ടാമന്‍:

ഗാന്ധിയെങ്ങാന്‍ തിരിച്ചുവന്നാല്‍! (ഭയപ്പാടോടെ ചുറ്റും നോക്കി പാടുന്നു:) ഗാന്ധിയെങ്ങാന്‍ തിരിച്ചു വന്നാല്‍!

1:

തേരിലേറി വരും ഗോദ്സേ! രാവണന്റെ തേരിലേറി!

2:

ങാ, അതുമതി, അതുമതി!

1:

തൊപ്പി വെച്ചുവരും ഗോദ്സേ!

സൂട്ട്:

ഷെയറുകളും കൊണ്ടുവരും!

(ഗാന്ധിപിന്നില്‍ നിന്നിറങ്ങിവന്ന് വടിയോങ്ങുമ്പോള്‍ എല്ലാവരും ചിതറിയോടുന്നു. ‘പ്രേതം’, ‘പ്രേതം’ എന്നലറുന്നു. തെറിച്ചു വീണ പൊയ്‌മുഖങ്ങള്‍ക്കും ഗാന്ധിത്തൊപ്പികള്‍ക്കും ഉടുപ്പുകള്‍ക്കുമിടയില്‍ ഗാന്ധി അല്‌പനേരം കുനിഞ്ഞ് തളര്‍ന്നിരിക്കുന്നു. കയ്യില്‍ കുറച്ചു പൊ‌യ്‌മുഖങ്ങളുമായി ഉയരുന്നു. താണസ്ഥായിയില്‍ വിഷാദഗീതം.)

ഗാന്ധി:

ഈ പൊ‌യ്‌മുഖങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ എനിക്കെന്റെ മുഖം നഷ്‌ടപ്പെട്ടു പോയിരിക്കുന്നു. (പൊയ്‌മുഖങ്ങള്‍ താഴെയിട്ട് സ്വന്തം മുഖം ഉഴിഞ്ഞുകൊണ്ട്) ഏതാണ് എന്റെ മുഖം? ആരാണ് ഞാന്‍?... പറയാം. ഗാന്ധിമാര്‍ ഒന്നല്ല, അനേകമുണ്ട്. പല ഭാഷകള്‍ സംസാരിച്ചവര്‍. പരസ്‌പരം പൊരുതിയവര്‍. ആ ഭാഷകളുടെ നൂറ് നൂറ് വഴികളിലൂടെ ഞാനലഞ്ഞു, സത്യമായ എന്നെത്തേടി... സമരങ്ങളുടെ അന്ത്യത്തില്‍ ഇരുട്ട്, തളര്‍ച്ച്, ഏകാന്തത, എന്നെക്കാത്തിരുന്നു. ശിഷ്യന്മാര്‍ ഓരോരുത്തരായി എന്നെ കൈവെടിഞ്ഞു. ഇരുട്ടായിരുന്നു എമ്പാടും. ഇരുട്ടില്‍ ഞാന്‍ നിലവിളികള്‍ കേട്ടു. ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും നിലവിളിക്കുന്നത് ഒരുപോലെ തന്നെയാണെന്ന് നിങ്ങള്‍ മറന്നു പോയിരിക്കും. ജനിക്കുമ്പോഴും മരിക്കുമ്പോഴും മനുഷ്യര്‍ മുഴുവന്‍ ഒരൊറ്റ ഭാഷയില്‍ നിലവിളിക്കുന്നു. ഒരുപോലെ, ഒരേപോലെ തന്നെ. ആ അഭയാര്‍ത്ഥികളുടെ രാത്രിയില്‍ ഒരിക്കല്‍ക്കൂടി ഇന്ത്യയ്‌ക്ക് എന്നെ ആവശ്യമായിവന്നു. ഞാന്‍ ചെന്നു, കണ്ണീരിലേയ്‌ക്ക്, നവഖാലിയുടെ രക്തത്തിലേയ്ക്ക്, എന്റെ അവസാനത്തെ പരീക്ഷയായിരുന്നു അത്. അവസാനത്തെ... (ശബ്‌ദം താഴുന്നു, ഒപ്പം വെളിച്ചവും മങ്ങുന്നു) അവസാനത്തെ...

(വീണ്ടും കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, വേദി ഇരുളില്‍.)

— 1 —
വിത്തുകള്‍

പാട്ട്:

(പിറകില്‍ നിന്ന് ഗായകസംഘം ചൊല്ലുന്നു):

 നാല്പത്തിയേഴിന്‍ നവവത്‌സരദിനം, തെരു-
 വൊക്കെയും രക്തം—പൂവില്‍, ഇലയില്‍, പുതുമഞ്ഞില്‍
 രക്തത്തിന്‍ മണം; വാക്കിനൊക്കെയും കിനാവുകള്‍-
 ക്കൊക്കെയും, രക്തത്തിന്റെ രുചി; ചെന്നായെപ്പോലെ-
 യെത്തുന്നു നവഖലിഗ്രാമത്തില്‍ മുരളുന്ന
 മൃത്യു; മൃത്യുവെ വെല്ലും ദുഃഖം പോല്‍, വാത്സല്യം പോ-
 ലെത്തുന്നിതവിടത്തിലൊറ്റയ്ക്കു ധീരം ഗാന്ധി.

കവിതയ്‌ക്കൊപ്പം പിന്‍തിരശ്ശീല സജീവമാകുന്നു. ഗാന്ധിയും സ്വാതന്ത്ര്യസമരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പൂര്‍വ്വരംഗങ്ങളും പ്രൊജക്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ പ്രക്ഷോഭവും മര്‍ദ്ദനവും, ജാലിയന്‍വാലാബാഗ്, വിദേശവസ്‌ത്രം തീയ്യിടല്‍, ദണ്ഡിമാര്‍ച്ച്, രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധം, ക്വിറ്റിന്ത്യാ പ്രക്ഷോഭം, 42-ലെ ഏ.ഐ.സി.സി., ഗാന്ധിയുടെ ജയില്‍ ജീവിതം, ജിന്ന ലീഗ് സമ്മേളനത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നത്, തുടങ്ങിയ ദൃശ്യങ്ങളും പ്രധാന ദിവസങ്ങളിലെ പത്രങ്ങളും പോസ്റ്ററുകളും, ഒടുവില്‍ “ഓഗസ്‌റ്റില്‍ ഇന്ത്യയ്‌ക്കു സ്വാതന്ത്ര്യം, ഇപ്പോള്‍ ഡൊമീനിയന്‍ പദവി”, “ഇന്ത്യ കോമണ്‍വെല്‍ത്തില്‍ തുടരും, ചര്‍ച്ചില്‍ എതിര്‍പ്പുപേക്ഷിക്കുന്നു”, “ജിന്നയ്‌ക്കു പാകിസ്‌ഥാന്‍ വേണം, ഗാന്ധി എതിര്‍ക്കുന്നു”. “കാശ്‌മീര്‍ പാകിസ്ഥാനു കൊടുക്കില്ലെന്നു നെഹ്രു” എന്നീ ശീര്‍ഷകങ്ങളും ഗാന്ധി, നെഹ്രു, ചര്‍ച്ചില്‍, ജിന്ന എന്നിവരുടെ ചിത്രങ്ങളും; തുടര്‍ന്ന് വര്‍ഗ്ഗീയകലാപങ്ങള്‍. സ്‌ക്രീനില്‍ ആളിപ്പടരുന്ന തീയില്‍ പ്രൊജെക്‍ഷന്‍ തീരുന്നു. പ്രകാശം ഇപ്പോള്‍ അരങ്ങിനു നടുവില്‍: ഗാന്ധി ബൈബിള്‍ വായിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പിന്‍തിരശ്ശീലയില്‍ “ശ്രീറാംപൂര്‍, 1947 ജനുവരി” എന്നു തെളിയുന്നു. തുടര്‍ന്നുള്ള രംഗങ്ങളിലും രംഗശീര്‍ഷകങ്ങളും സ്ഥലകാല സൂചനകളും പിന്‍തിരശ്ശീലയിലാണ്. രണ്ട് ആണ്‍കുട്ടികളും ഒരു പെണ്‍കുട്ടിയും ഓടിവരുന്നു.

ഒന്നാം ആണ്‍കുട്ടി:

ബാപ്പൂ, ബാപ്പൂ, എന്താ വായിക്കുന്നത്? കഥയാണോ?

പെണ്‍കുട്ടി:

ഞങ്ങള്‍ക്കും കഥ പറഞ്ഞുതരുമോ?

ഗാന്ധി:

ങാ, കഥകളുണ്ട്, ഈ പുസ്‌തകത്തില്‍. ഒന്നു കേട്ടോളൂ. ഒരു കൃഷിക്കാരന്‍ വിതയ്‌ക്കാന്‍ പുറപ്പെട്ടു. വിതയ്‌ക്കുമ്പോള്‍ ചില വിത്തുകള്‍ വഴിയരികില്‍ വീണു. പക്ഷികള്‍ വന്ന് അവ കൊത്തിത്തിന്നു. മറ്റു ചില വിത്തുകള്‍ അധികം മണ്ണില്ലാത്ത പാറപ്പുറത്തുവീണു. മണ്ണിന് ആഴമില്ലാതിരുന്നതുകൊണ്ട് അവ വേഗം മുളച്ചുപൊന്തി. പക്ഷെ സൂര്യനുദിച്ചപ്പോഴേ അവ വാടി — വേരില്ലായിരുന്നല്ലോ, അതാണ് അവ കരിഞ്ഞത്. കുറേ വിത്തുകള്‍ മുള്‍ച്ചെടികള്‍ക്കിടയില്‍ വീണു. മുള്‍ച്ചെടികള്‍ വളര്‍ന്ന് അവയെ ഞെരിച്ചുകളഞ്ഞു.

രണ്ടാം ആണ്‍കുട്ടി:

ഒറ്റ വിത്തും മുളച്ചില്ലേ? പാവം കൃഷിക്കാരന്‍!

ഗാന്ധി:

ഉവ്വുവ്വ്. കുറച്ചു വിത്തുമാത്രം നല്ല മണ്ണില്‍ വീണു. അവ വളര്‍ന്നു. ചിലതു മുപ്പതു മേനി വിളഞ്ഞു, ചിലത് അറുപത്, ചിലത് ശരിക്കും നൂറുമേനി. ആട്ടെ, വിത്തുകളെക്കുറിച്ച് യേശു വേറൊരു കഥ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അതാര്‍ക്കു പറയാം?

പെണ്‍:

(കൈ പൊക്കി) ഞാന്‍ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഞങ്ങടെ സിസ്റ്റര്‍ പറഞ്ഞതാ.

ഗാന്ധി:

പറയൂ, കേള്‍ക്കട്ടെ.

പെണ്‍:

ഒരാള്‍ അയാളുടെ വയലില്‍ നല്ല വിത്തു വിതച്ചു. ആളുകളൊക്കെ ഉറക്കമായപ്പോള്‍ ശത്രു വന്ന് ഗോതമ്പിന്നിടയില്‍ കളകള്‍ വിതച്ചു. ഞാറു വളർന്നപ്പോൾ കളയും വളർന്നു. എന്നാലും കള പറിക്കാൻ അയാൾ വേലക്കാരെ അനുവദിച്ചില്ല. കള പറിക്കുമ്പോൾ ഗോതമ്പും പിഴുതുപോയാലോ? എന്നിട്ട്... എന്നിട്ട്...

ഒന്നാം ആൺ:

എനിക്കറിയാം. കൊയ്ത്തുകാലത്ത് കൊയ്ത്തുകാർ കളയൊക്കെ ആദ്യം തന്നെ പിഴുതു കളഞ്ഞു. ഗോതമ്പ് അറയിൽ നിറച്ചു.

ഗാന്ധി:

നിങ്ങളാണ് വയലുകൾ, ഞാൻ വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നവനും.

രണ്ടാം ആൺ:

ബാപ്പു ദൈവപുത്രനാണോ?

ഗാന്ധി:

(ചിരിച്ചു്) അല്ലേ അല്ല. വെറും മനുഷ്യപുത്രന്‍. അതാ കുരിശൊരുങ്ങുന്നതു കേള്‍ക്കുന്നില്ലേ? (പിറകില്‍ നിന്ന് കുരിശില്‍ ആണിയടിക്കുന്ന ശബ്‌ദങ്ങള്‍. ക്രമേണ ആ ശബ്‌ദങ്ങള്‍ “ഗാന്ധി തിരിച്ചുപോവുക! ഗാന്ധി ഹിന്ദുക്കളുടെ ശത്രു! ഗാന്ധി തിരിച്ചുപോവുക!” എന്നായി മാറുന്നു. പിറകേ ഒരു ചെറിയ ആള്‍ക്കൂട്ടം പ്രവേശിക്കുന്നു. അവരില്‍ ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലിങ്ങളുമുണ്ടു്. കുട്ടികള്‍ അമ്പരന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നു.)

ഗാന്ധി:

ഞാനിവിടെ വന്നത് പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യാനാണ്. എന്നോടു തന്നെ പകവീട്ടാന്‍. കഴിഞ്ഞ ഓഗസ്റ്റില്‍ കല്‍ക്കത്തയില്‍ സംഭവിച്ചത് ഇവിടെ സംഭവിച്ചുകൂടാ. (കണ്ണടച്ച്, വിറയലോടെ) സ്വന്തം റിക്ഷാത്തണ്ടുകള്‍ക്കിടയില്‍ അടി കൊണ്ടു തല തകര്‍ന്നു വീണ കൂലിക്കാര്‍, സ്വന്തം വീട്ടില്‍ മാനം നഷ്‌ടപ്പെട്ട സ്‌ത്രീകള്‍. ഹൂഗ്ലിയിലൂടെ കടലിലേയ്‌ക്കൊഴുകിപ്പോയ പേരില്ലാത്ത ശവങ്ങള്‍. ഒന്നും രണ്ടുമല്ല, ആറായിരം ശവങ്ങള്‍. തലയറ്റവ, കയ്യും കാലും അറുത്തു മാറ്റിയവ..., അയല്‍ക്കാരായിരുന്നവര്‍ ഒറ്റദിവസം കൊണ്ട് അന്യരായി മാറി. മനുഷ്യരായിരുന്നവര്‍ ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളുമായി മാറി.

(പിന്‍തിരശ്ശീലയില്‍ ലഹളയുടെ ദൃശ്യങ്ങള്‍ — ഇത് നിഴല്‍നാടക രൂപത്തിലുമാകാം. ഒപ്പം അണിയറയില്‍ നിന്ന് ആഴമേറിയ ശബ്‌ദത്തില്‍ : “ഓ, ശപിക്കപ്പെട്ട പതിനാറാം തിയ്യതി. കഴുകന്മാരുടെ കല്‍ക്കത്ത! രക്തത്തിന്റെ കല്‍ക്കത്ത! ... വരൂ കാണു, ഈ തെരുവിലെ രക്തം കാണൂ, വരൂ, രക്തം കാണൂ, ഈ തെരുവുകളിലെ രക്തം!” ഇതു പറയുമ്പോള്‍ രംഗം മുഴുവന്‍ ചുവന്ന വെളിച്ചത്തില്‍.)

ആള്‍ക്കുട്ടത്തില്‍ നിന്ന് ഒരാള്‍:

പോവൂ! ഡല്‍ഹിയില്‍ പോവൂ! ആ ജിന്നയോടു പറയൂ ഇന്ത്യയെ ഭാഗം വെയ്‌ക്കാന്‍ പറ്റില്ലെന്ന്. ഇവിടത്തെക്കാര്യം ഞങ്ങള്‍ നോക്കിക്കൊള്ളാം. നിങ്ങള്‍ വേണ്ടത് അവിടെയാണ്.

മറ്റൊരാള്‍:

ഗാന്ധി ഹിന്ദുക്കളുടെ ശത്രു! (മറ്റു രണ്ടുപേര്‍ ഏറ്റുവിളിക്കുന്നു. തുടര്‍ന്ന് കൂക്കിവിളികള്‍. ഗാന്ധിയുടെ മുമ്പില്‍ ചെരിപ്പുകള്‍ വന്നു വീഴുന്നു.) ഗാന്ധി ഗോ ബാക്ക്!

ഗാന്ധി:

ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം ഇന്ത്യയെ വിഭജിക്കാന്‍ അവര്‍ക്കാവില്ല. പക്ഷേ പ്രശ്‌നങ്ങള്‍ പരിഹരിക്കേണ്ടത് മുകളില്‍ നിന്നല്ല, അടിയില്‍ നിന്നാണ്. ആദ്യം നിങ്ങള്‍, ഈ ശ്രീറാംപൂരിലെ ജനങ്ങള്‍, ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലിങ്ങളും മറ്റുള്ളവരും, ഒന്നിച്ചു ജീവിക്കാന്‍ പഠിക്കൂ. എങ്കില്‍ ഇന്ത്യയെ ഒരാള്‍ക്കും വിഭജിക്കാനാവില്ല.

ഒരാള്‍:

ഞങ്ങളെങ്ങനെ ഒന്നിച്ചു കഴിയാനാണ്? എന്റെ അമ്മയെ മുസ്ലിങ്ങള്‍ എന്റെ കണ്‍മുന്നില്‍ വെച്ച്, റാം, റാം!

ഒരു മുസ്ലീം സ്‌ത്രീ:

ന്റെ കുട്ട്യോളെ തുണ്ടം തുണ്ടമാക്കി ഓടയില് ബലിച്ചറിഞ്ഞ ഹിന്ദുക്കള്‍ക്ക് ഞാന്‍ മാപ്പുകൊടുക്കണോ? യാ, ഖൂദാ!

ഗാന്ധി:

രാമനെയും ഖുദായെയും ചേറിലേയ്‌ക്കും ചോരയിലേയ്‌ക്കും വലിച്ചിഴക്കാതിരിക്കൂ! (മൗനം) നാമിവിടെ ഒരു പ്രാര്‍ത്ഥനായോഗം നടത്താന്‍ പോവുകയാണ്. (ബൈബിളില്‍ നിന്ന് ഒരു ഭാഗം വായിക്കുന്നു:) “നിങ്ങള്‍ തീര്‍ച്ചയായും കേള്‍ക്കും. എന്നാല്‍ ഒരിക്കലും മനസ്സിലാക്കുകയില്ല. നിങ്ങള്‍ തീര്‍ച്ചയായും നോക്കും. പക്ഷെ ഒരിക്കലും കാണുകയില്ല. എന്തെന്നാല്‍ ഈ ജനത്തിന്റെ ഹൃദയം നിര്‍ജ്ജീവമായിരിക്കുന്നു. അവരുടെ കാതുകള്‍ക്ക് കേള്‍വി കുറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവര്‍ തങ്ങളുടെ കണ്ണുകള്‍ അടച്ചിരിക്കുന്നു. (ബൈബിള്‍ അടച്ചു വെയ്ക്കുന്നു. ഇത് വായിക്കുമ്പോള്‍ പിന്‍ തിരശ്ശീലയില്‍ കാല്‍വരി കയറുന്ന യേശുവിന്റെ ചിത്രമാകാം.) ഇനി ഞാനൊരു കഥ പറയാം. ഒരു ധ്യാനബുദ്ധകഥയാണിത്. ഒരു കൃഷിക്കാരന്റെ ഭാര്യ മരിച്ചു. അവള്‍ക്കു വേണ്ടി മന്ത്രം ചൊല്ലണമെന്ന് ഒരു ബുദ്ധ സന്യാസിയോട് കൃഷിക്കാരന്‍ അപേക്ഷിച്ചു. സന്യാസി മന്ത്രം ചൊല്ലിക്കഴിഞ്ഞപ്പോള്‍ അതുകൊണ്ട് ഭാര്യയ്ക്കെന്തെങ്കിലും പ്രയോജനമുണ്ടാകുമോ എന്നായി കൃഷിക്കാരന്‍. സന്യാസി പറഞ്ഞു, ഭാര്യയ്‌ക്കു മാത്രമല്ല, ജീവജാലങ്ങള്‍ക്കെല്ലാം അതുകൊണ്ട് ഗുണമുണ്ടാവുമെന്ന്. അതുകേട്ടപ്പോള്‍ കൃഷിക്കാരന് സങ്കടമായി. ഭാര്യ മെലിഞ്ഞു ക്ഷീണിച്ചായിരുന്നതുകൊണ്ട് മന്ത്രത്തിന്റെ ഗുണം അധികവും മറ്റുള്ളവര്‍ക്കാണ് ലഭിക്കുക എന്നായിരുന്നു അയാളുടെ വിഷമം. എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളെയും അനുഗ്രഹിക്കാനാണ് ബുദ്ധന്റെ ഉപദേശമെന്ന് സന്യാസി പറഞ്ഞു. അപ്പോള്‍ കൃഷിക്കാരന്‍ പറഞ്ഞു: തന്റെ കൊള്ളരുതാത്ത അയല്‍ക്കാരനെയെങ്കിലും ‘ജീവജാല’ങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തില്‍ നിന്ന് ഒഴിവാക്കണമെന്ന്. (ആളുകൾ ചിരിച്ചു പോകുന്നു.)

ഒരാള്‍:

(തലകുനിച്ച്) മനസ്സിലായി. (സാവധാനം) ഞങ്ങള്‍... അയൽക്കാരോട്... തെറ്റാണു ചെയ്‌തത്.

ഒരു മുസ്ലീം:

(തലകുനിച്ച്). ഞങ്ങളും. എന്ത് പ്രായശ്ചിത്തമാണ് ബാപ്പൂ വിധിക്കുന്നത്?

ഗാന്ധി:

നിങ്ങളിരുവരും ഒരൊറ്റ കൂരയ്‌ക്കു കീഴില്‍ സഹോദരരെപ്പോലെ കഴിയണം. മുസ്ലിങ്ങള്‍ ഹിന്ദുക്കളെ ആക്രമിച്ചാല്‍ നിങ്ങള്‍ (മുസ്ലിമിനെ ചൂണ്ടി) മരണം വരെ നിരാഹാരം തുടരണം. മറിച്ചായാലോ, നിങ്ങളും (ഹിന്ദുവിനെ ചൂണ്ടി) അതുതന്നെ ചെയ്യണം.

രണ്ടുപേരും:

(അന്യോന്യം നോക്കി) ചെയ്യാം. ഞങ്ങള്‍ വാക്കു തരുന്നു.

ഗാന്ധി:

(ഖുര്‍-ആന്‍ പകുത്ത്) ആകാശഭൂമികളെ സൃഷ്‌ടിച്ചിരിക്കുന്ന അല്ലാഹുവിന്റെ നേരെ ഋജുമനസ്സോടെ, ‘അനുസരണയോടെ, ഞാനിതാ എന്റെ മുഖം തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. അല്ലാഹുവിന്റെ അധികാരാവകാശങ്ങളില്‍ യാതൊന്നും പങ്കുചേര്‍ക്കുന്നവനല്ല ഞാന്‍ ’ (അകത്തേയ്‌ക്ക് നോക്കി) മനു, ഗീതയൊന്നുവായിക്കൂ.

മനു:

(പ്രവേശിച്ച്, ഗീതയെടുത്ത് പകുത്ത്)

 ‘ദുഃഖേഷു അനുദ്വിഗ്‌ന മനാ
 സുഖേഷു വിഗതസ്‌പ്‌റുഹാ
 വത രാഗ ഭയ ക്രോധ
 സ്ഥിതധീര്‍ മുനിരുച്യതേ’

ഗാന്ധി:

ദുഃഖത്തില്‍ കുലുങ്ങാതെ, സുഖത്തില്‍ കൊതിയില്ലാതെ, രാഗവും ഭയവും കോപവുമില്ലാതെ... ഇല്ല. ഞാന്‍ സ്ഥിതപ്രജ്ഞനായിട്ടില്ല, മുനിയുമായിട്ടില്ല. സുഖത്തിലെനിക്ക് കൊതിയില്ല. പക്ഷേ ദുഃഖം എന്നെ അസ്വസ്ഥനാക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖം എന്റേതായിപ്പോകുന്നു. (ആളുകള്‍ പിരിയുന്നു. ഗാന്ധി കത്തുകള്‍ എഴുതാനിരിക്കുന്നു — കുറ്റിപ്പെന്‍സില്‍ കൊണ്ട്, ഒരു പുറത്ത് അച്ചടിയുള്ള കടലാസ്സുകളില്‍, പെട്ടിപ്പുറത്ത് വച്ചാണ് എഴുത്ത്. കടലാസ്സുകളെടുത്തു വെച്ചു കൊടുത്ത് മനു പോകുന്നു. നിശ്ശബ്‌ദതയില്‍ സംഗീതം മാത്രം.)

ഒരാള്‍ (ഓടിക്കിതച്ചുവരുന്നു):

ബാപ്പു, അക്കാണുന്ന പാലം കടക്കരുതേ. പാലത്തിന്റെ കാലുകളൊക്കെ ലഹളക്കാര്‍ വലിച്ചു കളഞ്ഞിരിക്കയാണ്. യ്യെഖുമാര്‍ അങ്ങയെ പ്രസംഗിക്കാനും ആളുകളെ കാണാനും വിടില്ലെന്ന്. വഴിനീളെ പോസ്റ്ററുകളാണ്—അങ്ങ് പാകിസ്ഥാന്‍ സ്ഥാപിക്കാന്‍ അനുവദിക്കണമെന്നും ഉടന്‍ നവഖലി വിട്ടു പോവണമെന്നും. അല്ലെങ്കില്‍ ജീവനോടെ തിരിച്ച് വിടില്ലത്രേ. വഴി നീളെ കുപ്പിച്ചില്ലുകളും വൃത്തികേടുകളും വിതറിയിരിക്കയാണ്.

ഗാന്ധി (ശാന്തം):

ഓ, സാരമില്ല. ബ്രിട്ടീഷുകാര്‍ കൈ തല്ലിയൊടിച്ചിട്ടും വാരിയെടുത്ത ഉപ്പ് കൈവിട്ടുകളയാന്‍ തയ്യാറാകാതിരുന്ന മനുഷ്യര്‍ ഇപ്പോഴും ഇന്ത്യയില്‍ ഉണ്ട്. അല്ല, ഒരനുയായിയുമില്ലെങ്കിലും എനിക്കീയാത്ര തുടരാതെ വയ്യ. (അകത്തേയ്ക്കു നോക്കി) മനു... ആ ടാഗൂര്‍ കവിതയൊന്നു പാടൂ.

(അകത്തുനിന്നു പാട്ടുയരുന്നു. ഗാന്ധി കത്തെഴുത്തില്‍ മുഴുകുന്നു. പിന്‍തിരശ്ശീലയില്‍ ഗാന്ധിയുടെ നവഖലി യാത്രയുടെ ദൃശ്യങ്ങള്‍ തെളിയുന്നു.)

 നിന്‍ വിളിയാരും കേള്‍പ്പിലെങ്കില്‍...
 പോവുക ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്,
 ഭീകരമാം മതില്‍ കണ്ടു ഭയന്നവര്‍
 മൂകം നിന്നു വിറയ്‌ക്കുന്നെങ്കില്‍,
 ഭാഗ്യം കെട്ടവനേ
 നീ നിന്നുള്ളു തുറക്കുക
 സംസാരിക്കുക, ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്,
 മുഖം തിരിച്ചിടുമവരെങ്കില്‍,
 വിജനത താണ്ടും നേരം സകലരു-
 മോടിപ്പോമെങ്കില്‍,
 ഭാഗ്യം കെട്ടവനേ,
 നിന്‍ കാല്‍ക്കീഴിലെ മുള്ളുകളൊക്കെയു-
 മാഞ്ഞുചവിട്ടിയരച്ചാച്ചോര-
 ത്തുള്ളികളെഴുതും വഴിയില്‍ക്കൂടി-
 ച്ചെല്ലുകയൊറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്ക്ക്.
 ഇരവില്‍ ചുഴലികള്‍ ചീറിയടിക്കെ-
 ത്തിരികള്‍ കൊളുത്താനാളില്ലെങ്കില്‍,
 ഭാഗ്യം കെട്ടവനേ,
 വേദനതന്നിടിമിന്നല്‍പ്പിണരാല്‍
 ആളിക്കത്തിക്കുക നിന്‍ ഹൃദയം
 നാളമതെരിയട്ടേ, ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്കു,
 ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്കു,
 ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്കു,

(ശബ്‌ദം താണുനിലയ്‌ക്കുന്നു. പിന്‍തിരശ്ശീല നിശ്ചലം. വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു. ഗാന്ധി കത്തെഴുത്ത് നിര്‍ത്തി ചിന്താധീനനാകുന്നു. പതുക്കെ, ഇരുട്ട്.)

— 2 —
ഭങ്ഗി കോളനി

(പിന്‍ തിരശ്ശീലയില്‍ ദളിതര്‍ക്കിടയിലുള്ള ഗാന്ധിയുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളുടെ ദൃശ്യങ്ങളും ‘ഹരിജ’ന്റെ ലക്കങ്ങളും വൈക്കം സത്യാഗ്രഹവും മറ്റും തെളിയുന്നു. ഒപ്പം ഈ വാചകവും “ഹിന്ദുജനത അയിത്തത്തെ വേരോടെ പിഴുത് വലിച്ചെറിയാന്‍ ഇനിയും തയ്യാറല്ലെങ്കില്‍ ഒരു മടിയും കൂടാതെ അത് എന്നെ ബലിയാക്കണം” (ഗാന്ധി, 1932) ഈ സമയത്ത് അണിയറയില്‍ നിന്ന്:)

 വേനലില്‍ കത്തുന്ന ദില്ലിയിലെത്തി
 വേവും ഹൃദയവുമായി ഗാന്ധി
 ഈച്ചകള്‍ക്കൊപ്പമൊരീച്ചയെപ്പോലെയീ-
 ത്തോട്ടികള്‍ക്കൊപ്പം കഴിഞ്ഞു ഗാന്ധി.
 ഞെട്ടീ പൂണുനൂലിട്ടവ,രിന്നാടു
 കുട്ടിച്ചോറാക്കുമിവനെന്നായ്
 ചണ്ഡാലികയുടെ മക്കളിലിന്ത്യയെ
 ക്കണ്ടവനുണ്ടോ കൂസുന്നു!
 പിന്നാലെ വന്നു ഖദറിട്ട ശിഷ്യന്മാര്‍,
 ഉള്ളിലോ കോട്ടും പാപ്പാസും,
 “ഇന്ത്യ സ്വതന്ത്രയാമിപ്പോ,ളതില്‍ ഞങ്ങള്‍
 മന്ത്രിമാര്‍” എന്നു നുണച്ചിരുന്നോര്‍.
 മുപ്പതു വെള്ളിയ്‌ക്കൊരാശാനെ വിറ്റതു
 നിക്ഷേപമാക്കിപ്പലിശവാങ്ങി
 കാറില്‍ പറക്കുവാന്‍ കാത്തിരുന്നോര്‍—അതി-
 നേതൊരുവേഷവും കെട്ടുന്നോര്‍.

(അര്‍ദ്ധനഗ്‌നനായ ഗാന്ധി “ഭങ്ഗി”കളുടെ കോളനിയില്‍. ചുറ്റിലും ഒരു കൂട്ടം ഖദര്‍ ധാരികള്‍. എല്ലാവരും ഗാന്ധിത്തൊപ്പിയണിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഗാന്ധിയെപ്പോലെ കണ്ണടയും മീശയും വെച്ചിരിക്കുന്നു.)

ഗാന്ധി:

ഇല്ലില്ല. ഞാന്‍ സമ്മതിക്കില്ല. എന്റെ ശവത്തിനു മീതെ മാത്രമേ ഇന്ത്യ രണ്ടായി പകുക്കപ്പെടുകയുള്ളു. അതു തടയാന്‍ ഒരൊറ്റ വഴിയേ ഞാന്‍ കാണുന്നുള്ളൂ. ഇന്ത്യയുടെ ഭരണം മുസ്ലീങ്ങളെ ഏല്പിക്കുക. ജിന്നയെ പ്രധാനമന്ത്രിയാക്കുക. അതാണ് മൗണ്ട്ബാറ്റന് ഞാന്‍ നല്‍കിയ നിര്‍ദ്ദേശം.

ഒരു ഖദര്‍ധാരി:

പ്രഭു എന്തു പറഞ്ഞു?

ഗാന്ധി:

അയാള്‍ക്ക് ഇന്ത്യയെ വിഭജിക്കാന്‍ താല്‍പ്പര്യമില്ലെന്നു പറഞ്ഞു. ജിന്നയുടെ നിര്‍ബ്ബന്ധമാണത്രേ അത്. എന്റെ നിര്‍ദ്ദേശം പരിഗണിക്കാമെന്ന് അയാള്‍ പറഞ്ഞു. പക്ഷെ നിങ്ങളതു സമ്മതിക്കില്ലെന്നാണ് അയാളുടെ ഭയം.

രണ്ടാം ഖദര്‍:

പ്രഭുവിന്റെ ഭയം ശരിയാണ്. എങ്ങനെ നാം ഇന്ത്യയെ ലീഗിന്റെ കയ്യിലേൽപിക്കും? കോണ്‍ഗ്രസ്സാണ് ഇന്നോളം സ്വാതന്ത്ര്യസമരം നയിച്ചത്. കോണ്‍ഗ്രസ്സാണ് ജയിലില്‍ കിടന്നത്. കോണ്‍ഗ്രസ്സാണ് ത്യാഗം സഹിച്ചത്. എന്നിട്ടൊടുവില്‍ സ്വയംഭരണം കിട്ടുമ്പോള്‍ ഭരിക്കാന്‍ ലീഗും!

മൂന്നാം ഖദര്‍:

ജിന്ന നമ്മുടെ ശത്രുവാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ശത്രു.

ഗാന്ധി:

അങ്ങനെ പറയരുത്. വളരെക്കാലം ഹിന്ദു–മുസ്ലീം മൈത്രിയ്‌ക്കുവേണ്ടി നിലകൊണ്ടയാളാണ് ജിന്ന. മുപ്പത്തേഴില്‍ പ്രവിശ്യകളുടെ ഭരണത്തില്‍ ലീഗിനെ പങ്കാളിയാക്കാത്തതാണ് കോണ്‍ഗ്രസ്സിന് പറ്റിയ തെറ്റ്. കോണ്‍ഗ്രസ്സ് ഹിന്ദുക്കളുടേതാണെന്ന് മുസ്ലിങ്ങള്‍ കരുതാന്‍ അതിടയാക്കി.

ഒന്നാം ഖദര്‍:

ബാപ്പൂ ജിന്നയ്‌ക്കു വേണ്ടി വാദിയ്‌ക്കയാണോ? അങ്ങയെ കള്ളക്കുറുക്കനെന്നും ഹിന്ദുപുനരുത്ഥാനവാദിയെന്നും വിളിച്ച ജിന്നയ്‌ക്കു വേണ്ടി?

രണ്ടാം ഖദര്‍:

ആ ജിന്ന ഖുര്‍-ആന്‍ കണ്ടിട്ടു തന്നെയുണ്ടാവില്ല. വെള്ളിയാഴ്ച ഒരാളും അയാളെ പള്ളിയില്‍കണ്ടിട്ടില്ല. കള്ളും കുടിച്ച് പോര്‍ക്കിറച്ചിയും തിന്നു നടക്കുന്ന അയാള്‍ മുസ്ലിങ്ങളുടെ നേതാവായതെങ്ങനെയാണാവോ? അത്തരക്കാരന്‍ ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിയായാല്‍!

ഗാന്ധി:

നാലു നേരവും കുളിച്ചു കുറിയിടുന്ന ഒരു ബ്രാഹ്മണന്‍ ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിയായാല്‍ പ്രശ്‌നം തീരുമോ? ആ രാജ്യം മുസ്ലീം സഹോദരങ്ങള്‍ക്ക് സ്വന്തം രാജ്യമായി തോന്നുമോ? ഇല്ല. ഇനിയും ഇന്ത്യയില്‍ ചോരപ്പുഴകളൊഴുകുന്നതു കാണാന്‍ ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. എന്റെ സ്വപ്‌നത്തിന്റെ ഒടുവിലത്തെ ഇഷ്‌ടികയും ഇന്ത്യയില്‍ ഇടിഞ്ഞുവീഴുന്നതു കണ്ടു നില്‍ക്കാന്‍ ... ഇല്ല. പൊയ്‌ക്കൊള്ളു. എനിക്കറിയാം. നിങ്ങള്‍ രഹസ്യമായി വിഭജനമാഗ്രഹിക്കുന്നു. നിങ്ങള്‍ക്ക് സ്‌ഥാനങ്ങളാണു വേണ്ടത്. ഞാനോ നിസ്വന്‍. ഞാനെന്തിനു നിങ്ങളെ ഭയപ്പെടണം. കോണ്‍ഗ്രസ്സില്‍ ഒരണാ മെമ്പര്‍ പോലുമല്ലാത്ത ഞാന്‍?

ഖദറുകള്‍ ഒന്നിച്ച്, താളത്തില്‍:

അയ്യോ ബാപ്പൂ, അങ്ങു ഞങ്ങളെ തെറ്റിദ്ധരിച്ചിരിക്കയാണ് (കയ്യുകളുയര്‍ത്തി, പ്രസംഗശൈലിയില്‍) ഈ നാടിനുവേണ്ടി ജീവിച്ച് ഈ നാടിനു വേണ്ടി മരിക്കാന്‍...

ഗാന്ധി:

(ചെവിപൊത്തി, അസഹ്യതയോടെ) കടന്നുപോവൂ. സ്വയംഭരണം കിട്ടിയാലുടന്‍ കോണ്‍ഗ്രസ്സ് പിരിച്ചു വിടണമെന്ന് ഞാന്‍ പറയാന്‍ പോവുകയാണ് (ഖദറുകള്‍ ഭയന്ന് അന്യോന്യം നോക്കുന്നു, മൂക്കത്ത് വിരല്‍ വെയ്ക്കുന്നു.) ഈ കോളണിയിലെ ഭങ്ഗികള്‍ക്ക് നിങ്ങളെക്കാള്‍ നന്നായി എന്നെ അറിയാം.

(ഖദറുകള്‍ അല്‍പം പരുങ്ങിനിന്ന ശേഷം തലതാഴ്ത്തി പിരിയുന്നു. മുഷിഞ്ഞ തറ്റുടുത്ത ഒരു കറുത്ത കുട്ടി ഓടി വന്ന് ഗാന്ധിയുടെ മടിയിലിരിക്കുന്നു.)

അല്ലേ, മോനേ?

കുട്ടി:

ബാപ്പൂ, ബാപ്പൂ, അച്‌ഛന്‍ ഒരാമയെ പിടിച്ചുകൊണ്ടു വന്നിട്ടുണ്ട്. ആമയിറച്ചി എനിക്കു വല്യേ ഇഷ്ടമാ. ബാപ്പു ആമയെ തിന്നുമോ?

ഗാന്ധി:

മോന്‍ ആനയിറച്ചി തിന്നിട്ടുണ്ടോ? രാജാക്കന്മാരൊക്കെ ആനകളെയാ തിന്നുക! (ചിരിക്കുന്നു) ഒരു രാജാവിന്റെ കഥ പറയട്ടെ?

കുട്ടി:

ങാ, കഥയില്‍ ആനയുണ്ടോ?

ഗാന്ധി:

ശുദ്ധോദനന്‍ എന്നായിരുന്നു രാജാവിന്റെ പേര്. ശുദ്ധോദനന്റെ മകന്‍ സിദ്ധാര്‍ത്ഥന് ഒരു ദിവസം അമ്പേറ്റു വീണ ഒരു പക്ഷിയെക്കിട്ടി.

കുട്ടി:

പക്ഷിയോ? കാടയാണോ? എന്നിട്ടതിനെ പൊരിച്ചു തിന്നില്ലേ?

ഗാന്ധി:

ഇല്ലല്ലോ. സിദ്ധാര്‍ത്ഥന്‍ അതിന്റെ നെഞ്ചിലെ അമ്പ് ഊരിക്കളഞ്ഞ് മരുന്നുവെച്ച് മുറിവുണക്കി. അമ്പെയ്‌തതാരായിരുന്നെന്നോ? ദേവദത്തന്‍. അതും രാജകുമാരന്‍. അവന്‍ പറഞ്ഞു പക്ഷി അവന്റേതാണെന്ന്. രാജാവ് പക്ഷിയെ ആര്‍ക്കുകൊടുത്തെന്നോ?

കുട്ടി:

അമ്പെയ്‌തവന്!

ഗാന്ധി:

അല്ല. മുറിവുണക്കിയ സിദ്ധാര്‍ത്ഥന്. സിദ്ധാര്‍ത്ഥന്‍ അതിനെ ആകാശത്തേയ്‌ക്കു പറത്തിവിട്ടു.

കുട്ടി:

ഓ, ഞാനിന്നലെ കണ്ടു! നീലപക്ഷി, ആകാശത്തില്‍. താഴെ മുഴുവന്‍ ചോര!

ഗാന്ധി:

(മെല്ലെമെല്ലെ, വിഷാദിയായി) ഹേ ഭഗവാന്‍... താഴെ മുഴുവന്‍ ചോര...! എനിക്ക് മുറിവുണക്കാന്‍ കഴിയുമോ? (കുട്ടിയെ തലോടുന്നു. കുട്ടി ഗാന്ധിയുടെ ചുമലില്‍ ശിരസ്സു ചായ്ച് ചിരിക്കുന്നു. മെല്ലെ, ഇരുട്ട്.)

— 3 —
വിഭജനം—ഒന്ന്

(വൈസ്‌റോയിയുടെ കൊട്ടാരം. ചുവരില്‍ റോബര്‍ട് ട്ക്ലൈവിന്റെ വലിയ ഛായാചിത്രം. മൗണ്ട്ബാറ്റന്‍ സിംഹാസനം പോലുള്ള ഒരു കസേരയില്‍. ഇരുവശത്തുമായി ഉപദേശകരായ ഇസ്‌മേ പ്രഭുവും, സര്‍ എറിക്‍ മീവിലും. മുമ്പില്‍ ജവഹര്‍ലാല്‍ നെഹ്‌റു, വല്ലഭായ് പട്ടേല്‍, ജിന്നാ, ലിയാഖത്‌ അലിഖാന്‍, റബ്ബ്നിഷ്താര്‍, ബല്‍ദേവ് സിങ്ങ്. മൗണ്ട്ബാറ്റനു മുന്നിലെ മേശപ്പുറത്തു ഇന്ത്യയുടെ ഒരു ഭുപടമുണ്ടു്. പിന്‍തിരശ്ശീലയില്‍ മൗണ്ട് ബാറ്റന്റെയും പ്രഭ്വിയുടേയും ഇന്ത്യന്‍ ജീവിതത്തിലെ ചില പ്രധാന സന്ദര്‍ഭങ്ങള്‍ — ആദ്യ സ്വീകരണം, പ്രഭ്വി അഭയാര്‍ത്ഥി ക്യാമ്പില്‍, ഗാന്ധിയുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്‌ച, ജിന്നയോടൊത്ത് പ്രഭു തുടങ്ങിയവ — തെളിയുന്നു. മൗണ്ട്ബാറ്റന്‍ ഓരോ കടലാസ്സുചുരുള്‍ അതിഥികള്‍ ക്കോരോരുത്തര്‍ക്കും നല്‍കുന്നു.)

മൗണ്ട്ബാറ്റന്‍:

(ഓരോരുത്തരെയും നോക്കി സംബോധന ചെയ്‌തു കൊണ്ട്) മി.നെഹ്‌റു, മി.പട്ടേല്‍, മി.ജിന്ന, മി.ലിയാഖത്, മി.നിഷ്താര്‍, മി.ബല്‍ദേവ്, നാം ഇന്ത്യയിലെത്തിയ ശേഷം ഒട്ടേറെ യോഗങ്ങളില്‍ പങ്കെടുത്തിട്ടുണ്ട്. എന്നാല്‍ അവയൊന്നും ഇത്രത്തോളം പ്രധാനമായി തോന്നിയിട്ടില്ല. ഇന്ത്യയുടെ ഭാവി ഇപ്പോള്‍ നമ്മുടെയെല്ലാം കൈകളിലാണ്. ഇന്ത്യക്ക് ഡൊമീനിയന്‍ പദവി നല്‍കുവാനുള്ള തീരുമാനത്തിനു സര്‍ വിന്‍സ്റ്‌റന്‍ ചര്‍ച്ചില്‍ സമ്മതം നല്‍കിക്കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ലേബര്‍പാര്‍ട്ടിയും കണ്‍സര്‍വ്വേറ്റീവ് പാര്‍ട്ടിയും ഇന്ത്യക്ക് സ്വാതന്ത്യം നല്‍കുന്ന നിയമത്തെ പിന്തുണയ്‌ക്കാമെന്നു സമ്മതിച്ചിരിക്കുന്നു. നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുടെ പ്രശ്‌നവും നാം പരിഹരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കയാണ്. മി.ജിന്ന, താങ്കള്‍ ഇപ്പോഴും ഇന്ത്യയെ വിഭജിക്കണമെന്ന അഭിപ്രായക്കാരനാണോ?

ജിന്ന (എണീറ്റുനിന്ന് മുരടനക്കി):

‘പാകി-സ്‌ഥാന്‍’ അഥവാ ‘വിശുദ്ധരുടെ ഭൂമി’ മുസ്ലിങ്ങളുടെ ജന്മാവകാശമാണ്. ഈ ആശയം എന്റേതല്ലെന്ന് പ്രഭുവിന്നറിയാമല്ലോ. 1933-ല്‍ റഹ്‌മത്ത് അലിയാണ് പാകി-സ്ഥാനെക്കുറിച്ച് ആദ്യം പറഞ്ഞത്. ഏറെക്കാലം ഞാനും ലീഗും ഹിന്ദുക്കളുമായി ഒത്തുപോവാന്‍ നോക്കി. എന്നാല്‍ കോണ്‍ഗ്രസ്സ് ഹിന്ദുദേശീയതയുടെ പാര്‍ട്ടിയാണെന്ന് പല സന്ദര്‍ഭങ്ങളിലും ഞങ്ങള്‍ക്കു ബോദ്ധ്യമായി. ഹിന്ദുദേശീയതയിൽ സ്വയം ക്രൂശിക്കുവാൻ ഞങ്ങൾ തയ്യാറല്ല. ഹിന്ദുസ്‌ഥാനില്‍ മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്ക് നീതി ലഭിക്കുകയില്ല. പഞ്ചാബ്, കാശ്‌മീര്‍, സിന്‍ഡ്, അതിര്‍ത്തി പ്രദേശം, ബലൂചിസ്ഥാന്‍ — ഇവിടങ്ങളിലെ മുസ്ലീംജനതയ്‌ക്ക് ഒരു രാഷ്‌ട്രം കൂടിയേ തീരൂ. എന്നെസ്സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം സുദീര്‍ഘമായ ഒരു സമരത്തിന്റെ ഫലപ്രാപ്‌തിയുമായിരിക്കും പാകി-സ്ഥാന്‍. ഇക്കാര്യത്തില്‍ വിട്ടുവീഴ്‌ചയില്ല. എന്നാല്‍ ഇന്ത്യയെപ്പോലെ പാകി-സ്ഥാനും ബ്രിട്ടീഷ്‌കോമണ്‍വെല്‍ത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തുടരുമെന്ന് ഞാന്‍ ഉറപ്പുതരുന്നു.

മൗണ്ട്:

ഇന്ത്യയെ രണ്ടായി വിഭജിക്കണമെന്ന് നമുക്കോ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടത്തിനോ അശേഷവും താത്പര്യമില്ല. എങ്കിലും മറ്റേതു പരിഹാരവും വമ്പിച്ച വര്‍ഗ്ഗീയ ലഹളകളിലേയ്‌ക്കു നയിക്കുമെന്നതുകൊണ്ട് വിഭജനനിര്‍ദ്ദേശം നിങ്ങളെല്ലാവരും പരിഗണിക്കമെന്നാണ് നമ്മുടെ അഭ്യര്‍ത്ഥന. നിങ്ങളുടെ തത്ത്വങ്ങള്‍ക്കും മനഃസാക്ഷിക്കുമെതിരായി അതംഗീകരിക്കുവാന്‍ നാം നിര്‍ബ്ബന്ധിക്കുന്നില്ല. എങ്കിലും രക്തച്ചൊരിച്ചില്‍ ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ടു വിഭജനം നടപ്പാക്കാമെങ്കില്‍ അതു നിങ്ങള്‍ അംഗീകരിക്കുന്നത് നന്നായിരിക്കും. രണ്ടു രാഷ്‌ട്രങ്ങളോടും നാം തുടര്‍ന്നും സഹകരിക്കുന്നതാണ്.

നെഹ്‌റു:

സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്നായി സമരം ചെയ്‌തപ്പോള്‍, ഞങ്ങള്‍ സ്വപ്‌നം കണ്ടിരുന്നത് അവിഭക്തമായ ഒരു സ്വരാജ്യത്തെയാണ്. എന്നാല്‍ മി.ജിന്നയും മുസ്ലിംലീഗും വിഭജനം കൊണ്ടു മാത്രമേ തൃപ്‌തിപ്പെടുകയുള്ളൂ എന്ന് ഇപ്പോള്‍ ഞങ്ങള്‍ക്ക് ബോദ്ധ്യമായി. ഈ യോഗം വിഭജനത്തെ അനിവാര്യതയെന്ന നിലയ്‌ക്ക് അനുകൂലിക്കുന്നുവെങ്കില്‍, ലജ്ജയോടെ, വേദനയോടെ, ഞാനും ആ തീരുമാനത്തിനു വഴങ്ങുന്നു.

പട്ടേല്‍, കൃപലാനി:

നെഹ്‌റുവിന്റെ വികാരവും നെഹ്‌റുവിന്റെ അഭിപ്രായവും ഞങ്ങളും പങ്കിടുന്നു.

മൗണ്ട്:

നിങ്ങളുടെ വികാരം നാം ശരിക്കും മനസ്സിലാക്കുന്നു. മി.ബല്‍ദേവ്, താങ്കളൊന്നും പറഞ്ഞില്ലല്ലോ. ബംഗാളിനോടൊപ്പം പഞ്ചാബും വിഭജിക്കപ്പെടും. അപ്പോള്‍ നിങ്ങള്‍ സിഖുക്കാരുടെ അഭിപ്രായം വളരെ പ്രധാനമാണ്.

ബല്‍ദേവ്സിങ്ങ്:

സിഖുകളുടേതു മാത്രമായ ഒരു രാഷ്‌ട്രമെന്നത് ഞങ്ങളുടേയും ചിരകാല സ്വപ്നമാണ്. എങ്കിലും ഞാന്‍ വിലപേശുന്നില്ല. അതിന് ഇനിയും അവസരമുണ്ടാവും. എങ്ങനെയും ആദ്യം ഇന്ത്യ സ്വതന്ത്രയാകട്ടെ. വിഭജനതീരുമാനം ഞാനും അംഗീകരിക്കുന്നു.

മൗണ്ട്:

ബംഗാളിന്റെയും പഞ്ചാബിന്റെയും ഏതേതു ഭാഗങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയിലും പാകി-സ്‌ഥാനിലും പോകണമെന്ന് തീരുമാനിക്കാന്‍ നാം ബാരിസ്റ്റര്‍ സിറില്‍ റാഡ്ക്ലിഫ്‌ഫിനെ നിയമിക്കുന്നുണ്ടു്. പരിചയ സമ്പന്നനായ അദ്ദേഹം ആ ജോലി ഭംഗിയായി ചെയ്യും. ശരി, സുഹൃത്തുക്കളേ, നമുക്ക് പിരിയാം. വളരെ നന്ദി.

(അതിഥികള്‍ പിരിയുന്നു. ഉപദേശകരും മൗണ്ട്ബാറ്റനും മാത്രം ബാക്കിയാവുന്നു.)

മൗണ്ട്:

അത്ഭുതം തന്നെ. ഇത്രവേഗം മി. നെഹ്‌റുവും സുഹൃത്തുക്കളും വിഭജനത്തിനു സമ്മതം മൂളുമെന്ന് നാം കരുതിയിരുന്നില്ല.

ഇസ്മേ:

മി.നെഹ്രുവിന് ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തില്‍ ഒരു കണ്ണുണ്ടെന്നറിയാമല്ലോ. നമുക്കും അത് നല്ലതാണ്. ഗാന്ധി അധികാരമോഹിയല്ലാത്തത് നമ്മുടെ ഭാഗ്യം. ഗാന്ധി ഭരണത്തില്‍ വന്നാല്‍ നമ്മുടെ പദ്ധതികളെല്ലാം പൊളിയും. പിന്നെ ഗ്രാമങ്ങള്‍ക്കും പാവങ്ങള്‍ക്കുമായിരിക്കും പ്രാധാന്യം. സ്വാശ്രയത്വം നടപ്പിലായാല്‍പ്പിന്നെ നമ്മുടെ കച്ചവടം പൊളിഞ്ഞതു തന്നെ.വിദേശസാധനങ്ങള്‍ക്കൊന്നും ഇവിടെ വിപണിയുണ്ടാവില്ല. ഗാന്ധി ആളുകളെയൊക്കെ ആഗ്രഹ നിയന്ത്രണം പരിശീലിപ്പിച്ചു കളയും. മി.നെഹ്‌റു അങ്ങനെയല്ല. ഇന്ത്യക്കാരനാണെങ്കിലും വിദേശിയുടെ മനസ്സുണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്. അദ്ദേഹം വന്‍കിടയുടെ ആളാണ്. കൂറ്റന്‍ വ്യവസായങ്ങള്‍, കൂറ്റന്‍ അണക്കെട്ടുകള്‍, പാശ്ചാത്യ പരിഷ്ക്കാരങ്ങള്‍... അത് നമുക്കും ഗുണം ചെയ്യും. നമ്മുടെ മൂലധനം ഇവിടെ സുരക്ഷിതമായിരിക്കും.

മൗണ്ട്:

നമ്മുടെ ശരീരങ്ങള്‍ പോയാലും ആത്മാക്കള്‍ ഇവിടെ കാണുമെന്ന്, അല്ലേ? ഹഹഹ. ഇന്ത്യന്‍ ആത്മീയതയ്‌ക്ക് പറ്റിയതു തന്നെ. (ചിന്താധീനനായി) പക്ഷേ, ഒരാളുടെ കാര്യത്തില്‍ മാത്രമേ എനിക്കു സംശയമുള്ളു. ഗാന്ധി—ഗാന്ധി എന്ത് പറയും? അദ്ദേഹം വിഭജനത്തിനു സമ്മതിക്കുമോ?

മിവില്‍:

ഗാന്ധിയും കോണ്‍ഗ്രസ്സും അകന്നു തുടങ്ങിയിട്ട് നാളുകള്‍ കുറച്ചായി. ഗാന്ധി ഒരു പഴഞ്ചനാണെന്ന് മി.പട്ടേലും മി.നെഹ്‌റുവും കരുതുന്നു. അവര്‍ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ഇംഗ്ലണ്ടോ അമേരിക്കയോ ആകണമെന്നാണ്. വിഭജനപ്രശ്‌നത്തോടെ ആ അകല്‍ച മുഴുവനാകും.

മൗണ്ട്:

നമുക്കും അതുതന്നെ തോന്നുന്നു.

ഇസ്‌മേ:

അങ്ങനെ ഹതാശനാകരുത്. അങ്ങ് സംസാരംകൊണ്ട് ആരേയും വശീകരിക്കുവാന്‍ കഴിവുറ്റവന്‍. പ്രവിശ്യകള്‍ക്ക് ഇന്ത്യയുടേയോ പാകി-സ്ഥാന്റേയോ കൂടെ നില്‍ക്കാന്‍ അവകാശമുണ്ടെന്ന്, പ്രവിശ്യകളിലെ ജനങ്ങളെല്ലാം വിഭജനത്തെ എതിര്‍ത്താല്‍ ഇന്ത്യ വിഭജിക്കപ്പെടില്ലെന്ന് മി. ഗാന്ധിയെ ധരിപ്പിക്കണം. അതു നടക്കാന്‍ പ്രയാസമാണ്, എങ്കിലും ആ സാദ്ധ്യത തള്ളിക്കളഞ്ഞു കൂടല്ലോ. അപ്പോള്‍ അതു നുണയാവില്ല. വിഭജനത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്ത്വം ഇന്ത്യാക്കാരില്‍ തന്നെയാണെന്ന് മി.ഗാന്ധിക്ക് ബോധ്യമാവുകയും ചയ്യും. അത് ഒരു ജനാധിപത്യ പ്രശ്‌നമെന്നു വന്നാല്‍ അദ്ദേഹത്തിന്റെ എതിര്‍പ്പിനു മൂര്‍ച്ച കുറയുമെന്നു തീര്‍ച്ച.

മൗണ്ട്:

ശരിയാണ്. നാളത്തെ കൂടിക്കാഴ്‌ചയില്‍ അതു തന്നെയായിരിക്കും എന്റെ സമീപനം... (നെടുവീര്‍പ്പോടെ ആത്മഗതം) അങ്ങനെ — ഇന്ത്യയെ — അവര്‍ പങ്കിട്ടു! ഇനി ക്രിസ്‌തു ശിഷ്യര്‍ ചെയ്‌ത പോലെ ഉടുപ്പുകള്‍ക്കു വേണ്ടി പകിടയെറിഞ്ഞു മാത്രം നോക്കിയാല്‍ മതി!

(രംഗം ഇരുളുന്നു. ഇരുളില്‍ നിന്ന്:)

 ‘ഊര്‍ദ്ധ്വബാഹൂര്‍ വിരൗമ്യേഷ
 ന ച കശ്ചില്‍ ശൃണോതി മേ’:
 കൈകളുയര്‍ത്തിത്തലയില്‍ വെച്ചിങ്ങനെ
 നീറിക്കരയുന്നതാരാര്?
 രണ്ടായ് പിളരുന്ന നാടിനെനോക്കിത്ത-
 ന്നുള്ളു വേവുന്നവനാരാര്?
 എല്ലാത്തലയും കുലുങ്ങുമ്പോള്‍ തന്‍തല,
 ലജ്ജിച്ചുതാഴ്‌ത്തിയതാരാര്?
 എല്ലാവരും പുത്തനുടുപ്പുകള്‍ തയ്ക്കുമ്പോ-
 ളൊന്നുമിടാത്തൊരാളാരാര്?

— 4 —
വിചാരണകള്‍

(വെളിച്ചം തെളിയുമ്പോള്‍ ഗാന്ധിയും മനുവും. ഗാന്ധിയുടെ കയ്യില്‍ ബൈബ്ള്‍. മനു ഗാന്ധിയുടെ കാലുഴിയുകയാണ്. ഗാന്ധി വായിക്കുന്ന ബൈബ്ള്‍ വാക്യങ്ങള്‍ പുറകില്‍ നിന്ന് മുഴങ്ങുന്നു: “അവന്‍ അവരോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ആത്‌മാവു മരണവേദനയോടടുത്ത ദുഃഖമനുഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ നിങ്ങള്‍ എന്നോടൊപ്പം ഉണര്‍ന്നിരിക്കുക!’ അവന്‍ അല്പം മുന്നോട്ടു പോയി കമിഴ്‌ന്നു വീണു പ്രാര്‍ത്ഥിച്ചു. ‘എന്റെ പിതാവേ, സാദ്ധ്യമെങ്കില്‍ ഈ പാനപാത്രം എന്നില്‍ നിന്നു നീങ്ങിപ്പോകേണമേ. എങ്കിലും എന്റെ ഇഷ്‌ടമല്ല, നിന്റെ ഇഷ്‌ടം നിറവേറട്ടെ.’”)

മനു:

ബാപ്പൂ, തീരുമാനമെടുക്കുന്നവരാരും അങ്ങയെ വിളിക്കുന്നില്ലല്ലോ. അങ്ങയുടെ ആദര്‍ശങ്ങള്‍ എല്ലാവരും മറന്നു കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നെഹ്‌റുവും പട്ടേലും വിഭജനത്തിനു സമ്മതിച്ചേക്കുമെന്നു കേള്‍ക്കുന്നു. വേറെ വഴിയില്ലത്രെ!

ഗാന്ധി:

അവര്‍ക്ക് എന്റെ ഫോട്ടോകളും പ്രതിമകളും മതി. എന്നെ സ്‌തുതിക്കുകയും പൂജിക്കുകയും ചെയ്‌തുകൊണ്ടു തന്നെ എന്റെ വാക്കുകള്‍ മുഴുവൻ അവര്‍ കുപ്പത്തൊട്ടിയിലെറിയുകയാണ്.

മനു:

അങ്ങു കൂടി വിഭജനത്തിനു സമ്മതിച്ചാല്‍ മൗണ്ട്ബാറ്റന്റെ വിജയം പൂര്‍ണ്ണമാകും, ജിന്നയുടേയും.

ഗാന്ധി:

ഇല്ല, ഇന്ത്യയെ മുഴുവന്‍ അഗ്നിപ്രളയം വന്നു വിഴുങ്ങിയാലും ഞാനതിനു വഴങ്ങുകയില്ല. ഇന്ത്യയെ വെട്ടിമുറിച്ചാല്‍ ആ ചോരയില്‍ പഞ്ചാബും ബംഗാളും മാത്രമല്ല ഇന്ത്യയാകെ മുങ്ങിമരിക്കും... ഹും, അവര്‍ കരുതുന്നത് എനിക്ക് വയസ്സായെന്നും ബുദ്ധിപതറുകയാണെന്നുമാണ്. ഛിന്നന്‍ പിടിപെട്ട ഒരു പടുകിഴവന്‍ ...! അല്ലെന്നു പറയാന്‍ ഞാനാരാണ്? അവര്‍ ഇന്ത്യ ഭരിക്കാന്‍ കാത്തിരിക്കുന്നവര്‍. അവര്‍ ശരിയാകാതെ വയ്യ. ഞാന്‍ ഒറ്റയ്‌ക്ക് ഇരുട്ടില്‍ നിലവിളിക്കുകയായിരിക്കാം. ഇന്ത്യയിലെ ജനങ്ങള്‍ ഞാന്‍ പറഞ്ഞത് കേള്‍ക്കുമോ എന്നു പോലും എനിക്കറിയാതെയായിരിക്കുന്നു...

മനു:

അങ്ങനെ പറയരുത്. ഇന്ത്യ എന്നും ബാപ്പുവിന്റെ ശബ്‌ദത്തിനു ചെകിടോര്‍ത്തിട്ടുണ്ട്.

ഗാന്ധി:

എല്ലാ ഉറപ്പുകളും എന്നെ വിട്ടുപോവുകയാണ്. ഏകാകിയായ ഒരു പാപം വയസ്സന്‍ മാത്രമാണു ഞാനിപ്പോള്‍. ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യാഘോഷം കാണാന്‍ ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരുന്നെന്നു വരില്ല. എങ്കിലും അവസാന നിമിഷങ്ങളില്‍ ഈ വൃദ്ധനെ അലട്ടിയിരുന്ന വേദന വരും തലമുറയെങ്കിലും അറിയട്ടെ. ഈ വേദനയുടെ ഓര്‍മ്മയെങ്കിലും അന്യോന്യം പൊരുതുന്ന ഹിന്ദുക്കളേയും മുസ്ലീങ്ങളേയും ശുദ്ധീകരിക്കട്ടെ.

ഒരു സ്‌ത്രീ വോളന്റിയര്‍ (ഓടിയെത്തിക്കൊണ്ട്):

ബാപ്പൂ, ബാപ്പൂ, വിഭജനം ഉറപ്പായി. മൗണ്ട്ബാറ്റന്‍ ഇന്ന് എല്ലാവരേയും വിളിച്ചു കൂട്ടിയിരിക്കുന്നു. കോണ്‍ഗ്രസ്സ് സമ്മതിച്ചു. ജിന്നയ്‌ക്കു സന്തോഷമായി. സിഖുക്കാരും സമ്മതിച്ചത്രെ! നെഹ്‌റുവും പട്ടേലും, ബല്‍ദേവ് സിങ്ങും ലിയാഖത് ആലിഖാനും കൃപലാനിയുമെല്ലാം യോഗത്തിനെത്തിയെന്നാണു കേട്ടത്.

ഗാന്ധി:

ഈശ്വരന്‍ അവരെ രക്ഷിക്കട്ടെ... അവര്‍ക്കു വഴികാട്ടട്ടെ. (ഒരു നിമിഷം ഇരുട്ട്. വെളിച്ചമെത്തുമ്പോള്‍ ഗാന്ധി ഒരാള്‍ക്കൂട്ടത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുകയാണ്.) ഇന്ത്യ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നതിനു കാരണം ഇന്ത്യാക്കാര്‍ തന്നെയാണെന്ന് വൈസ്രോയിയുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്‌ച എന്നെ ബോദ്ധ്യപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. മറ്റാരേയും നമുക്കു കുറ്റപ്പെടുത്താനില്ല. നമുക്ക് നമ്മുടെ തന്നെ ഹൃദയത്തിലേക്കു നോക്കുക. നമ്മുടെ ചോരയും വാക്കും വിചാരവും വര്‍ഗ്ഗീയതയുടെ വിഷം കൊണ്ടു മലിനമായിരിക്കുന്നു. പാകി-സ്ഥാന്‍ നമ്മുടെ തന്നെ പാപങ്ങളുടെ സന്തതിയാണ്. നമുക്ക് ഉള്ളിലേക്ക് നോക്കി വിലപിക്കുക. ശാന്തിക്കായി പ്രാര്‍ത്ഥിക്കുക. ‘വൈഷ്‌ണവജനതോ’ ആരംഭിക്കുന്നു. പാട്ടുയരുന്നു, പിറകില്‍ നിന്ന്:

 ലാത്തികള്‍ കൈകളൊടിച്ചാലും
 തോക്കുകള്‍ ചീറിയടുത്താലും
 തൂക്കുമരങ്ങള്‍ വിളിച്ചാലും
 ഒറ്റയ്‌ക്കു പോകുന്നു ഗാന്ധി,
 ഒറ്റ,യ്‌ക്കൊറ്റ,യ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്!
 കാട്ടുതീയിൻ നടുക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്
 കൂറ്റനിരുട്ടത്തുമൊറ്റയ്‌ക്ക്
 ആഴക്കടല്‍ നടുക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്
 ചീറും കൊടുങ്കാറ്റിലൊറ്റയ്‌ക്ക്
 ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്.
 ആരും വിളികേള്‍ക്കാനില്ലെന്നോ,
 ആരുമൊപ്പം വരാനില്ലെന്നോ
 ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്!
 ചോരപ്പുഴയിലുമൊറ്റയ്‌ക്ക്
 ഭ്രാന്തിന്‍ മലയിലുമൊറ്റയ്‌ക്ക്
 കാടന്റെ കുന്തത്തിലൊറ്റയ്‌ക്ക്
 കടുവാതന്‍ കോര്‍മ്പല്ലിലൊറ്റയ്‌ക്ക്
 ഒറ്റയ്‌ക്കു പോകുന്നു ഗാന്ധി,
 ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്!...!
 ഒറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്കൊറ്റയ്‌ക്ക്!...!

(പതുക്കെ ഇരുട്ട്)

(ഗാന്ധി മയക്കത്തില്‍, സ്വപ്‌നാന്തരീക്ഷം. മൂന്നു രൂപങ്ങള്‍ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഒന്ന്‌ ചുകപ്പില്‍ മൂടിയിരിക്കുന്നു, മറ്റേത് പച്ചയില്‍, മൂന്നാമത്തേത് കറുപ്പില്‍. മൂവരും ഗാന്ധിയെ മൂന്നുരു വലം വെയ്‌ക്കുന്നു. പരസ്പരം എന്തോ പിറുപിറുക്കുന്നു. മൂകാഭിനയം. ചുകപ്പു വേഷം, ‘ഞാനാദ്യം പോകാ’മെന്നു കാണിക്കുന്നു. മൂന്നു രൂപങ്ങള്‍ക്ക് ചുകന്നതാടി, പച്ച, കരി എന്നീ കഥകളി വേഷങ്ങളും ആകാവുന്നതാണ്.)

ചുകപ്പു വേഷം:

ഹേ ഗാന്ധീ! നിന്റെ ജീവിതം മുഴുവന്‍ നീ ജനങ്ങള്‍ക്കു വേണ്ടി തുലച്ചു. നിന്റെ മക്കള്‍ പോലും നിനക്കെതിരായി. നിന്റെ ശിഷ്യന്മാരെന്നു നീ കരുതിയവര്‍ ഓരോരുത്തരായി നിന്നെ പലവട്ടം തള്ളിപ്പറഞ്ഞു. നിന്റെ ജനങ്ങള്‍ പോലും നിന്നെ സംശയത്തോടെ നോക്കുന്നു. നീ എന്തു നേടി? വരൂ, എന്റെ കൂടെ വരൂ, ഇന്ത്യയുടെ സിംഹാസനത്തിലേയ്‌ക്ക്. അതിലാരു് കയറണമെന്നു തര്‍ക്കം തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞു. നീയാണ് അതിന് തികച്ചും അര്‍ഹന്‍. നീ അതിലിരുന്നാല്‍ ഒരാള്‍ക്കും അതു ചോദ്യം ചെയ്യാനാവില്ല. ഇതാണവസരം. വരൂ, ഞാന്‍ നിന്നെ സിംഹാസനത്തിലിരുത്തും.

ഗാന്ധി:

പോ. പോ. മാലാഖയെയും ചെകുത്താനാക്കുന്ന അഹംഭാവിയായ അധികാരമേ! ഞാനൊരു യോഗിയാണ്. കര്‍മ്മമാണെന്റെ യോഗം. നിഷ്‌ക്കാമകര്‍മ്മം. നിനക്കെന്നെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാനാവില്ല. ചക്രവര്‍ത്തിമാരെ ഞാന്‍ കണ്ടിട്ടുണ്ട് — കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും. എവിടെ ആ ചക്രവര്‍ത്തിമാര്‍? ഉദിച്ചതിനേക്കാള്‍ വേഗം അവരസ്‌തമിച്ചു.അവരുടെ കിരീടങ്ങളും ചെങ്കോലുകളും കാലത്തിന്റെ കുത്തൊഴുക്കില്‍ ഒലിച്ചു പോയി. അവരുടെ ക്രൂരത മാത്രം ഓര്‍മ്മിക്കപ്പെട്ടു — അവര്‍ രചിച്ച രക്തത്തിന്റെ വസന്തങ്ങള്‍ മാത്രം.

ചുകപ്പു വേഷം:

വിഡ്‌ഢി! വിഡ്‌ഢി! (ഗാന്ധിയെ വലം വെച്ച് നിഷ്‌ക്രമിക്കുന്നു)

പച്ചവേഷം:

ഹേ, ഗാന്ധീ! നീ ജോലി ചെയ്‌തു തളര്‍ന്നിരിക്കുന്നു. നീ കിഴവനായിരിക്കുന്നു. വിശ്രമം പ്രകൃതിയുടെ നിയമമാണ്. പകല്‍ മുഴുവന്‍ പറന്നു തളര്‍ന്ന പറവകളെ നോക്കൂ! പണിയെടുത്തു ക്ഷീണിച്ച മനുഷ്യരെ നോക്കൂ! സൂര്യന്‍ പോലും വിശ്രമിക്കുന്നു. നീ ജനങ്ങളെ വേണ്ടത്ര സേവിച്ചു കഴിഞ്ഞു. വരൂ, എന്റെ മടിയിലേയ്‌ക്കു വരൂ. വിശ്രമിക്കൂ. ശ്രമങ്ങള്‍ മറ്റുള്ളവരെ ഏല്‍പ്പിക്കൂ. വരൂ, ഹിമാലയത്തിന്റെ തണുപ്പിലേയ്‌ക്കോ ഗംഗയുടെ കുളിരിലേയ്‌ക്കോ വന്നു ധ്യാനിക്കൂ. ഞാന്‍ കാണിച്ചു തരാം, മോക്ഷത്തിലേയ്‌ക്കുള്ള വഴി, എളുപ്പ വഴി.

ഗാന്ധി:

എന്റെ ജനതയാണെന്റെ ഹിമാലയം; എന്റെ ഗംഗയും, അവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സൗഖ്യവുമാണ് എന്റെ മോക്ഷം. എനിക്കൊറ്റയ്‌ക്ക് മോക്ഷം വേണ്ട. അവസാനത്തെ പ്രാണിക്കും നിര്‍വ്വാണം ലഭിക്കുവോളം വീണ്ടും വീണ്ടും പിറക്കുന്ന ബോധിസത്വനെപ്പോലെ ഞാന്‍ പ്രവര്‍ത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക തന്നെ ചെയ്യും. എനിക്കു വിശ്രമം മരണത്തില്‍ മാത്രം.

(പച്ച വേഷം ഗാന്ധിയെ ചുറ്റുമ്പോള്‍ കരിവേഷം മുന്നോട്ടായുന്നു)

കരിവേഷം:

ഞാനിവിടെത്തന്നെയുണ്ട്, ഗാന്ധി! നിന്റെ കൂടെ. നിന്റെ നിഴല്‍ പോലെ. ഏറെ നാളായി നിന്നെ ഞാന്‍ പിന്‍തുടരുന്നു. ഞാനാണ് നിന്റെ യഥാര്‍ത്ഥ രക്ഷകന്‍, യഥാര്‍ത്ഥ ആശ്രയം, നിന്റെ താവളം, നിന്റെ അച്‌ഛന്‍. നിന്നെ ഞാന്‍ അന്വശ്വരനാക്കാം. വരൂ എന്റെ കൂടെ. ഒറ്റ വെടിയുണ്ടകൊണ്ട്, ഒറ്റ പിടച്ചില്‍ കൊണ്ട്, ഒരിത്തിരി ചോരകൊണ്ട്, നിന്നെ ഞാന്‍ വേദനകളില്‍ നിന്നു ദൂരെ കൊണ്ടുപോകാം. ഇനി ജീവിക്കുന്തോറും നീ അപ്രസക്തനാകും. നീ കല്ലെറിയപ്പെടും. നിന്റെ ഏകാന്തതയ്‌ക്കാഴം കൂടും. വേണ്ട, വരൂ. ഒരൊറ്റ മഹാത്യാഗത്തിലൂടെ നീ പുണ്യവാളനാകും. രക്തസാക്ഷിയായി നീ എന്നെന്നും ഓര്‍മ്മിക്കപ്പെടും.

ഗാന്ധി:

(മെല്ലെ) ഹാ... നിന്നെയാണു ഞാന്‍ കാത്തു കാത്തിരുന്നത്. വരൂ, എന്റെ കൈ പിടിക്കൂ. എന്നെ കൊണ്ടുപോകൂ, വെളിച്ചത്തിലേയ്‌ക്ക്, അനശ്വരതയുടെ മടിയിലേയ്‌ക്ക്... കിളികള്‍! മഴവില്ലുകള്‍! മുഴുച്ചന്ദ്രന്റെ വെള്ളക്കുതിര... ഭൂമിയിലില്ലാത്ത പൂക്കളുടെ മണം...

(ഇരുളുന്നു)

— 5 —
വിഭജനം—രണ്ട്

(സ്‌ക്രീനില്‍ വിഭജനകാല ദൃശ്യങ്ങൾ)

ഗായക സംഘം:

 കത്തിക്കൊണ്ടെന്നപോല്‍ വീടു പിളര്‍ന്നപ്പോള്‍
 അച്‌ഛന്‍ മകനോടെന്തു പറഞ്ഞു?
 ‘ഞാന്‍ വടക്കേപ്പുറം
 നീ തെക്കേപ്പുറം’.
 അമ്മായിയമ്മമാരെന്തു പറഞ്ഞു?
 ‘പോ മരുമക്കളേ,
 പുത്തന്‍വീട്ടില്‍!’
 ഭൂമി കുലുങ്ങിയീ നാടു പിളര്‍ന്നപ്പോള്‍
 കാമുകന്‍ പെണ്ണിനോടെന്തു പറഞ്ഞു
 ‘ഇനി നമ്മള്‍ കാണില്ല
 കരളേ നീയിവിടെങ്കില്‍!’
 പട്ടി തന്‍ പൂച്ചയോടെന്തു പറഞ്ഞു?
 ‘ഭൗ, ഭൗ, പോടാ പോ
 പാകി-സ്‌ഥാനില്‍!’
 ചട്ടി കലത്തിനോടെന്തു പറഞ്ഞു?
 ‘തറവാടി ഹിന്ദു ഞാന്‍
 ഇവിടെ വീണുടയും!’
 അവസാനമൊന്നിച്ചു ഫോട്ടോയെടുക്കുവാ-
 നയല്‍വാസികള്‍ക്കൊക്കെയവസരം കിട്ടിയോ?
 അയല്‍വാസിക്കയല്‍വാസി ശത്രുവായാല്‍ പിന്നെ
 അയല്‍വക്കം കടലുവിഴുങ്ങിയാലെന്ത്?
      * * *
 രണ്ടായ് പിളര്‍ന്നു ചുവരുകളെല്ലാം
 രണ്ടായ് പിളര്‍ന്നു മേല്‍ക്കൂര
 രണ്ടായ് പിളര്‍ന്നു തലച്ചോറും നട്ടെല്ലും
 രണ്ടായ് പിളര്‍ന്നു ഹൃദയങ്ങള്‍
 വലതുകൈ ഇടതുകയ്യോടു പറഞ്ഞു:
 ‘പോകട്ടെ പോകട്ടുടപ്പിറപ്പേ!’
 വലതുകണ്ണിടതുകണ്ണോടു പറഞ്ഞു:
 ‘ഇതിലേ ഞാ, നതിലേ നീ കൂട്ടുകാരി!’
 ഒരു ചെവി മറുചെവിയോടു പറഞ്ഞു:
 ‘ഇരു ചെവിയറിയാതെ-
 യിണ പിരിഞ്ഞാലോ?’

 ഒരു കാല്‍ പടിഞ്ഞാറോ-
 ട്ടൊരുകാല്‍ കിഴക്കോട്ടും,
 വഴിതാണ്ടാനാവാതെ
 കുഴയുന്നു നാട്ടാര്‍.

(ഒരു മുസ്ലീം ഭവനം. ഉമ്മയും രണ്ടു മക്കളും.)

ഉമ്മ:

നിങ്ങളെന്തു തീരുമാനിച്ചു മക്കളേ? പറ, ഹബീബേ.

ഹബീബ്:

ഇല്ലൂമ്മാ. ഞാനീ നാടുവിട്ടെങ്ങും പോവില്ല. പട്ടാളത്തിലുള്ള ഞങ്ങള്‍ക്കെല്ലാം ഇന്നലെ നോട്ടീസു തന്നിരിക്ക്വാ. ഒന്നൂല്‍ പാകിസ്ഥാന്‍ പട്ടാളത്തില്‍ ചേരാം, അല്ലേല്‍ ഇന്ത്യേല്‍ തന്നെ നില്‍ക്കാം. ഇത്രേം നാളും ഞാന്‍ ഇന്ത്യേല്‍ തന്നെ നിന്നു. ’ന്റെ വീട് ഇന്ത്യയാ. അങ്ങ് പടിഞ്ഞാറ് മരുഭൂമീല് ജെര്‍മ്മന്‍കാരുടെ ഷെല്ലുകള് ചുറ്റിലും വീണോണ്ടിരുന്നപ്പോ ഞാന്‍ സൊപ്പ്നം കണ്ടത് ഈ ഇന്ത്യയെ. ‘സോമേ’യിലെ ഒരു ട്രെഞ്ചില്‍ തണുത്ത് വെറച്ച് മയ്യത്തും കാത്തിരുന്നപ്പോ ’ന്റെ ഖല്‍ബില് ഒരൊറ്റ ആശേ ബാക്കീണ്ടാർന്നുള്ളു - തിരിച്ച് ന്റെ ഇന്ത്യേല് ബരണം. എന്റെ ഉപ്പയും ഉപ്പൂപ്പായും ഇവ്ടെ ജനിച്ച് ഇവിടെ വളര്‍ന്നോരാ. അവര്‍ക്ക്ടെ ഖബറിടങ്ങളും ഇവ്ടെയാ. അള്ളാ തിരിച്ചുവിളിക്ക്മ്പോ അവര്‍ക്ക്ടെയരികില്‍ ഒരു ഖബറില്‍’ നിക്കും വിശ്രമിക്കണം.

ഉമ്മ:

നീ പറഞ്ഞത് നേര്. ഉമ്മായ്‌ക്കും പൂതി അതുതന്നെയാ. നിന്റെ തീരുമാനമെന്താ യൂനുസ്സേ?

യൂനൂസ്സ്:

ഞാനില്ല ഇവ്ടെ കെടന്ന് ചാകാന്‍. ഇനി നമ്മക്കൊന്നും ഇവ്ടെ രക്ഷേല്ല ഉമ്മാ. ഹറാം പിറന്നോര് നമ്മളെയൊക്കെ തട്ടികളയ്വോള്ളൂ. എന്നാല്‍ ജീവന്‍ രക്ഷപ്പെട്ടാലൊ പട്ടാളത്തിലും ഹിന്ദുക്കള് നൊമ്മടെ കൂട്ടര്ക്ക് കയറ്റം തര്വോ? ബല്ല്യേ പട്ടാളക്കമ്പിനീന്റെ ചൊമതല നൊമ്മളെ വിശ്വസിച്ചേല്‍പ്പിക്ക്വോ? ഇക്കായ്ക്കും ഉമ്മായ്‌ക്കും അതൊക്കെപ്പറയാം. നിങ്ങള് കൊറേ ജീവിതം ജീവിച്ചോരാ. എനക്ക് ചെറുപ്പമാ. എന്റെ ഭാവി പാകി-സ്ഥാനിലാ.

ഉമ്മ:

അങ്ങനെ പറേരുത് യൂനസ്സുകുട്ടി. നൊമ്മളിവിടെ ബന്നിട്ട് കൊല്ലം ഇരുന്നൂറു മുന്നൂറായി. നൊമ്മള് കാറ്റില് വന്നെറങ്ങ്യോരാ. എന്നിട്ടെന്തെല്ലാം കണ്ട്! ദില്ലിയില് സുല്‍ത്താമ്മാരുടെ സര്‍ക്കാരി അബസാനിച്ചിട്ടും നൊമ്മളിബ്‌ടെത്തന്നെ നിന്നില്ലെ? ശിപ്പായി ജെഗളേല് ഉപ്പൂപ്പാനെ ബിലാത്തിക്കാര് കൊന്നു കളഞ്ഞു. എന്നിട്ട് നൊമ്മളിബിടെ കഴിഞ്ഞില്ലേ നൊമ്മള് ആറ്റുനോറ്റിരുന്നതി എന്നട്ടിപ്പ പാകി-സ്ഥാനീ പോകാനോ? ഗാന്തിയെവിട്ട് ജിന്നായുടെ കൂടെ കൂടാനോ?

യൂനൂസ്സ്:

പഴേ കഥേളൊന്നും പറഞ്ഞിര്ന്നിട്ട് കാര്യമില്ലൂമ്മാ. നിങ്ങളും ഇക്കേം വര്ണില്ലെങ്കി വേണ്ടാ. ഞാന്‍ സ്ഥലം വിട്വാ. അതിലിനി പടച്ചോന്‍ വിചാരിച്ചാലും മാറ്റോല്യാ.

(ഹബീബ് യൂനുസ്സിനെ വേദനയോടെ ആശ്ലേഷിക്കുന്നു. ഉമ്മ ‘ന്റെ റബ്ബേ!’ എന്നു വിളിച്ച് തലയില്‍ കൈവച്ച് തറയില്‍ കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇരുട്ട്.)

— 6 —
വിഭജനം—മൂന്ന്

(ഡെല്‍ഹിയിലെ ഒരു ഗവണ്‍മെന്റോഫീസ്)

ഓഫീസ് മേധാവി:

ഈ ഓഫീസിലുള്ളതെല്ലാം ഇന്ത്യയ്‌ക്കും പാകിസ്ഥാനുമായി ഒപ്പമൊപ്പം വിഭജിക്കണമെന്നാണ് മി. എച്ച്.എം. പട്ടേലും മി. മുഹമ്മദാലിയും കൂടി തീരുമാനിച്ചിരിക്കുന്നത്. എല്ലാത്തിന്റെയും കണക്കെടുപ്പും കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. മേശകള്‍ 43, ഡസ്‌ക്കുകള്‍ 17, കസേരകള്‍ 61, ടൈപ്പ്റൈറ്ററുകള്‍ 60, ടേബിള്‍ ലാമ്പുകള്‍ 30, ഫാനുകള്‍ 27, സേയ്ഫുകള്‍ 13, ക്ലോക്ക് 1, കാറുകള്‍ 2, മഷിക്കുപ്പികള്‍ 60, ക്രിക്കറ്റ് ബാറ്റുകള്‍...

ഒരു ഗുമസ്ഥന്‍:

അപ്പോള്‍ ഫയലുകളോ?

മറ്റൊരാള്‍:

ഈ 43-ഉം 17-മൊക്കെ എങ്ങനെ വിഭജിക്കും?

ഒരു ടൈപ്പിസ്റ്റ്:

എന്റെ റെമിങ്ടണ്‍ ടൈപ്പറൈട്ടര്‍ കൊണ്ടുപോകാന്‍ ഞാന്‍ സമ്മതിക്കില്ല. അതാ അപ്പുറത്ത് കേടുവന്നതൊരെണ്ണമുണ്ട്. കുത്തും കോമയുമൊന്നും അടിക്കാന്‍ പറ്റില്ലെന്നേയുള്ളൂ. പിന്നെ “E” യും “F”-ഉം അടിച്ചാല്‍ ഒരുപോലിരിക്കും. പക്ഷേ “PAKISTAN” എന്നടിക്കാന്‍ ആ അക്ഷരമൊന്നും വേണ്ടല്ലോ.

മറ്റൊരു ടൈപ്പിസ്റ്റ്:

ഞാന്‍ പോകിസ്ഥാനിലേയ്‌ക്കാ പോകുന്നേ. അവിടെ ഷോര്‍ട്ട് ഹാന്‍ഡോ, ലോങ് ഹാന്‍ഡോ?

ഒരു സ്പോര്‍ട്സ് പ്രേമി:

ക്രിക്കറ്റിന്റെ ബാറ്റുകളൊക്കെ ഇന്ത്യക്ക് വേണം. പന്തുകള്‍ വേണമെങ്കില്‍ അവരെടുത്തോട്ടെ. നല്ല ബാറ്റ്സ്‌മെന്നൊക്കെ നമ്മുടെ കൂടെ നില്‍ക്കട്ടെ. പിന്നെ ബൗളര്‍മാര്‍ — സ്‌പിന്നര്‍മാരുടെ കാര്യമാ... ഹോക്കിയുടെ കഥ ഇനിയെന്താവുമോ...!

മറ്റൊരാള്‍:

അല്ല. ഡിക്‌ഷണറി, എന്‍സൈക്ലോപീഡിയ ഇതൊക്കെ എന്തു ചെയ്യും?

മറ്റൊരാള്‍:

അതിനെന്താ വിഷമം? ‘എ’ മുതല്‍ ‘എം’ വരെ നമുക്ക്. ബാക്കി അവര്‍ക്ക്. അവസാനത്തെ മൂന്നക്ഷരത്തിലും അധികം വാക്കുകളൊന്നുമില്ലല്ലൊ.

(രണ്ടുപേര്‍ ഒരു കസേരയില്‍ പിടിച്ച് അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും വലിക്കുന്നു)

ഒന്നാമന്‍:

ഇത് അറുപത്തൊന്നാമത്തെ കസേരയാ. ഇതെന്റെയാ. മുപ്പതു വര്‍ഷം ഞാനിതിലിരുന്നതാ. എനിക്കിരിക്കാന്‍ പാകത്തില്‍ ഒരു കുഴിയുണ്ടായിട്ടുണ്ട് ഇതില്‍.

രണ്ടാമെന്‍:

എന്നാലാ കുഷനെങ്കിലും എനിക്ക് താ. കുഴിയിലേയ്‌ക്കു പോകുന്നവനെന്തിനാ കുഷന്‍?

ഒരു സ്‌ത്രീ സ്‌റ്റെനോഗ്രാഫര്‍:

പുസ്‌തകങ്ങളുടെ കാര്യം നമ്മളോര്‍ത്തില്ല. നമുക്കൊരു കൊച്ചു ലൈബ്രറിയില്ലേ? ‘ഗളിവറുടെ യാത്രകള്‍’ ആര്‍ക്കാ?

മറ്റൊരു സ്‌ത്രീ:

അത് ഇന്ത്യയ്‌ക്കു തന്നെ വേണം. നമ്മള്‍ ഗളിവറെ പിടിച്ചുകെട്ടിയത് ഇവിടെതന്നല്ല്യോ?

ഒരു സ്‌ത്രീ:

അതു ശരിയാ. ‘ആലീസിന്റെ അത്‌ഭുതലോകം’ പാകി-സ്ഥാന് കൊടുക്കാം, അല്ലേ?

ഒരാള്‍:

സാര്‍, അപ്പോള്‍ ടെലിഫോണ്‍ ഒന്നേയുള്ളല്ലോ?

മറ്റൊരാള്‍:

അതു മതിയെടോ. പറയുന്ന ഭാഗം ഇന്ത്യയ്‌ക്ക്. കേള്‍ക്കുന്ന് ഭാഗം പാകിസ്ഥാനും.

ഒരാള്‍:

അയ്യോ, കണ്ണാടിയും ഒരെണ്ണമേയുള്ളു.

മറ്റൊരാള്‍:

ചങ്ങാതി നന്നായാല്‍ കണ്ണാടി വേണ്ടെന്നാ.

ഒന്നാമന്‍:

പക്ഷേ ചങ്ങാതി നന്നല്ലല്ലോ. അല്ലെങ്കിലയാള്‍ ഈ നാടുവിട്ടുപോകുമോ?

രണ്ടാമന്‍:

ഓ, എന്നാല്‍ നെഴല് നീയെടുത്തോ. കണ്ണാടി ചങ്ങാതിക്കുകൊടുത്തേര്.

ഒരാള്‍:

അല്ലല്ല, ക്ലോക്കിന്റെ കാര്യമോ? ഒന്നുമുതല്‍ ആറുവരെയുള്ള ഭാഗം നമുക്കെടുക്കാം.

മറ്റൊരാള്‍:

ങ. ആ ചെറിയ സൂചി മതി. അപ്പോള്‍ പിന്നെ മിനിറ്റൊന്നും അറിയേണ്ടല്ലോ. അല്ലേലും അപ്പീ, ഈ ആപ്പീസ്സിലൊക്കെ ക്ലോക്കിന്റെ ആവശ്യമെന്തര്? നമുക്ക് തോന്നുമ്പം വരും തോന്നുമ്പം പോകും.

(ഓഫീസിലെ മേശ, ടൈപ്പ്റൈറ്റര്‍, കസേര, ഷെല്‍ഫ്, തുടങ്ങിയവയില്‍ പലരും ചേര്‍ന്നു പിടിവലി നടത്തുന്നു. ബഹളത്തിന്റെ മൂര്‍ദ്ധന്യത്തില്‍ വേദി ഇരുളുന്നു.)

— 7 —
ഖഡ്ഗങ്ങളുടെ രാത്രി

(സ്‌ക്രീനില്‍ തലവാചകങ്ങള്‍: “വര്‍ഗ്ഗീയ ലഹളകള്‍പ്പൊട്ടിപുറപ്പെടുന്നു.” “അരങ്ങിനു പിറകില്‍ നിന്ന് പല ശബ്‌ദങ്ങളില്‍: ഗാന്ധി കല്‍ക്കത്തയിലേക്ക്”)

 സത്ശ്രീ അകാല്‍!
 അള്ളാഹു അക്ബര്‍!
 ജയ് ശ്രീറാംജി, ജയ് ശ്രീറാം!
  (ആവര്‍ത്തിക്കുന്നു)

കോറസ്സ്:

 ഓ... ജൂലൈ, ജൂലൈമാസം!
 രക്തത്തിൻ ജൂലൈമാസം!
 അമൃതസരസ്സിനെ
 മൃതിയുടെ മരുവായ് മാറ്റിയ ജൂലൈ!
 അറ്റ ശിരസ്സുകളുരുളുന്നു
 പാതിരയും പകലാക്കിത്തെരുവില്‍
 വാളുകള്‍, വാളുകള്‍, മിന്നുന്നു!

(വെളിച്ചം തെളിയുമ്പോള്‍ ഒരുകൂട്ടം സിഖുക്കാരെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്ന മാസ്റ്റര്‍ താരാസിങ്.)

താരാസിങ്:

ഹേ, ഖല്‍സയിലെ സിംഹങ്ങളേ, ഗുരുഗോബിന്ദ് സിങ്ങിന്റെ പ്രിയ ശിഷ്യരേ! ചില്ലിയന്‍വാലയില്‍ ബ്രിട്ടീഷ് പട്ടാളത്തെ തുരത്തിയോടിച്ച ധീരരേ! നിങ്ങളുടെ കൃപാണങ്ങൾ ഉറയില്‍ നിന്നൂരുവാന്‍ സമയമായി. സുവര്‍ണ്ണക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചുവരുകളെയോര്‍ക്കുക! വാള്‍കൊണ്ട് അറുത്തുമുറിക്കപ്പെട്ടിട്ടും മതം മാറാന്‍ തയ്യാറാകാതിരുന്ന നിങ്ങളുടെ പിതാമഹന്മാരെ ഓര്‍മ്മിക്കുക! അമ്മമാരുടെ കണ്‍ മുന്നില്‍ വെച്ച് മുകിലന്മാര്‍ കുന്തത്തില്‍ തറച്ച കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഓര്‍മ്മിക്കുക. ഇതാ അവര്‍ വീണ്ടും വന്നിരിക്കയാണ്. പോയ മാര്‍ച്ചു മാസത്തില്‍ അവര്‍ നമ്മുടെ പിതാക്കന്മാരേയും സോദരരേയും കൊന്നു കളഞ്ഞു. ഇനി നമുക്ക് ക്ഷമിക്കാനാവില്ല. മാതൃഭൂമിയെ കാക്കാനായി ജീവന്‍ കൊടുക്കുക! മാനം കാക്കാനായി രക്തം ചിന്തിക്കുക! ഒരൊറ്റ മുസ്ലീമും ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെട്ടുകൂട, സത് ശ്രീ അകാല്‍! പാകിസ്ഥാന്‍ മൂര്‍ദ്ധാബാദ്!

ആള്‍ക്കൂട്ടം:

മാസ്റ്റര്‍ താരാസിങ്ങ് സിന്താബാദ്! സത് ശ്രീ അകാല്‍! (കൃപാണങ്ങളുയര്‍ത്തി പല ദിശകളില്‍ ഓടി പോകുന്നു. പ്രസംഗകനും ഓടിപ്പോകുന്നു.)

(ഒഴിഞ്ഞ രംഗത്തുകൂടി ഒരു മുസ്ലീം കുടുംബം നടന്നു വരുന്നു. ഒരു വൃദ്ധന്‍, മകന്‍, മകന്റെ ഭാര്യ, കുട്ടി എല്ലാവരും ഭയചകിതരാണ്.)

വൃദ്ധന്‍:

നീയെന്തു തീരുമാനിച്ചു. മോനേ? പാകിസ്ഥാനില്‍ പോകാന്‍ ഉറച്ചോ?

മകന്‍:

അതേ ബാപ്പാ. ഇനി ഇവിടെ കഴിയുന്നത് പന്തിയല്ല. ഹിന്ദുക്കളും സിക്കുകാരും നമ്മുടെ കൂട്ടക്കാര്‍ക്കെതിരെ തിരിഞ്ഞിരിക്ക്വാണ്. മുസ്ലീങ്ങളെ കണ്ടാലപ്പോ ഒരു ചോദ്യോമില്ലാതെ വെട്ടിക്കൊല്ല്വാണ്. നമ്മുടെ അയൽ‌വാസ്യോള് അധികോം പോയി. പിടിച്ചു നിന്നോരൊക്കെ വാളില്‍ കുടുങ്ങി. ആണുങ്ങളെയൊക്കെ പിടിച്ച് സിഖുകാര് അവയവം മുറിച്ചെടുക്ക്വാണ്. എന്നിട്ട് അത്. അവരുടെതന്നെ വായില്‍... അല്ലെങ്കില്‍ അവരുടെ ഉമ്മമാരേയും ഇത്താത്തമാരേയും കഴുത്തു ഞെരിച്ചുകൊന്ന് അവരുടെ ... ഇന്നലെ നമ്മുടെ കരീം സാഹിബ്ബിന്റെ ചായക്കടയിലേയ്‌ക്ക് ഒരു സിക്കുകാരന്‍ ഒരു പാല്‍കൂജ വലിച്ചെറിഞ്ഞു. തുറന്നുനോക്ക്യേപ്പോ അതില്‍ നിറയേ മുറിച്ചെടുത്ത... പിന്നെ ഖാദീര്‍ സാഹിബ്ബിന്റെ ബീവിയെ അവര്‍ ഉടുതുണിയില്ലാതെ കുന്തത്തിന്റെ മുകളീ നാട്ടീ. ഇനി ഒരൊറ്റ തീവണ്ടിയും പാകിസ്ഥാനിലേയ്ക്കു വിടില്ലെന്നാണവര് പറേണത്. വഴിക്ക് വണ്ടി മറിക്കും. അല്ലെങ്കി വണ്ടീലുള്ളോരെ മുഴ്‌വന്‍ കൊല്ലും...

വൃദ്ധന്‍:

കൊല്ലട്ടെ മോനേ, കൊല്ലട്ടെ! ഇതെല്ലാം ആ ജിന്നയുടെ പണ്യാണ്. ഇന്നലെവരെ നമ്മളും ഹിന്ദുക്കളും സിഖുകാരുമൊക്കെ ഒരൊറ്റ കുടുംബം പോലെ കഴിഞ്ഞിരുന്നോരെല്ലെ? റാംസിങ്ങും ഹവേലിറാമുമൊക്കെ ഇല്ലാര്ന്നെങ്കി നമ്മുടെ മോൾടെ നിക്കാഹ് നടക്കുമായിര്‍ന്നോ? നമ്മള് പഷ്ണി‌കെടന്ന് ചാകില്ലായിര്‍ന്നില്ലേ? എല്ലാം പോയില്ലേ...

മകന്റെ ഭാര്യ:

ബാപ്പ വര്ന്നില്ലേ ഞങ്ങടെ കൂടെ?

വൃദ്ധന്‍:

ഇല്ല മക്കളേ. ബാപ്പായുടെ കാലം കഴിയാറായി. ബാപ്പായുടെ കൂട്ടുകാരൊക്കെ ഇവിടെത്തന്നെയാ. ഈ പഞ്ചാബില് ബാപ്പാ ജനിച്ചു. ഇബ്ടെത്തന്നെ ഖബറടക്കണം. ഇന്ത്യവിട്ട് ബാപ്പ എങ്ങോട്ടും വരൂല്ല.

(പെട്ടെന്ന് രണ്ട് സിഖ് യുവാക്കള്‍ കൃപാണവുമായി അവര്‍ക്കു മുമ്പില്‍ ചാടി വീഴുന്നു.)

ഒന്നാം സിഖ്:

നിൽക്കവിടെ കിഴവാ! നിന്റെ കോലാടിന്‍ താടി ഞങ്ങള്‍ അരിഞ്ഞു കളയുന്നുണ്ട്! (താടി അരിയുന്നു, വൃദ്ധന്‍ യുവാവിനെ തുറിച്ചുനോക്കുന്നു)

വൃദ്ധന്‍:

നീ... നീ... രാംസിങ്ങിന്റെ പേരക്കുട്ടിയല്ലേ?

(ബോധമറ്റുവീഴുന്നു)

രണ്ടാം സിങ്:

(സ്‌ത്രീയോട്): വാടീ, ഇങ്ങോട്ട്. നീ ജീവിച്ചിരുന്നാല്‍ ഇനിയും രാജ്യദ്രോഹികളെ പെറ്റുകൂട്ടില്ലേ (തലയിലെ ബൂര്‍ഖാ വലിച്ചഴിച്ച് വയറ്റില്‍ ചവിട്ടുന്നു. അവള്‍ വീഴുന്നു. അവളെ വലിച്ചിഴയ്‌ക്കുന്നു.)

ഒന്നാം സിഖ്:

(പുരുഷനോട് — കഴുത്തില്‍ വിരലോടിച്ച്): ഹാ, നല്ല മിനുസമുള്ള കഴുത്ത്! ഇതുതന്നെയാവട്ടെ ആദ്യത്തേത്!

(വാളോങ്ങുന്നു, ഇരുട്ട്)

— 8 —
കാളീഘട്ടം

(സ്‌ക്രീനില്‍: “ഓഗസ്റ്റ് 15-ന് ഇന്ത്യ സ്വതന്ത്രയാകുന്നു” “ഗാന്ധി ലഹളകളൊതുക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നു” “വിഭജനം തന്നെ ദുഃഖിപ്പിക്കുന്നുവെന്ന് നെഹ്റു” “വർഗ്ഗീയകലാപങ്ങൾ അവസാനിപ്പിക്കണമെന്ന് നേതാക്കള്‍” — കലാപ ദൃശ്യങ്ങള്‍.)

പിന്നില്‍ നിന്ന്:

 രണ്ടു നാളുകള്‍ മാത്രം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേയ്‌ക്കിനി-
 യിന്ത്യക്ക്—പൊങ്ങും ശവക്കൂനയ്‌ക്കുമീതേ സൂര്യന്‍
 എത്തുകയായീ കാളീഘട്ടത്തില്‍ ഗാന്ധി; മാറില്‍
 രക്തമിറ്റിടും ശിരസ്സുകള്‍ മാലയായ് കോര്‍ത്തും.
 നേത്രത്തില്‍ തീപാറിയും വാള്‍ചുഴറ്റിയും, നിണ-
 ദംഷ്‌ട്രയും നാവും നീട്ടി കല്‍ക്കത്തയെതിരേറ്റു.

(കല്‍ക്കത്ത. ഹൈദരീ ഹൗസ്. കാറില്‍ നിന്നിറങ്ങി ഹൈദരീ ഹൗസിലേയ്‌ക്കു പോകുന്ന ഗാന്ധി. ഗാന്ധിയുടെ നേരെ പാഞ്ഞുവരുന്ന കല്ലുകളും ചെരുപ്പുകളും പഴത്തൊലികളും. ആള്‍ക്കൂട്ടത്തിന്റെ ശബ്‌ദങ്ങള്‍.)

ഗാന്ധി തിരിച്ചുപോവുക!
ഗാന്ധി ഹിന്ദുക്കളുടെ ഘാതകന്‍!
 ഗാന്ധി മുസ്ലീങ്ങളുടെ രക്ഷകന്‍!
 പോവുക പോവുക ഹിന്ദുക്കള്‍തന്‍
 ജീവന്‍ കാക്കാന്‍, നവഖലിയില്‍!
 ഞങ്ങളെ നോക്കാന്‍ ഞങ്ങള്‍ക്കറിയാം
 വേണ്ടാ കിഴവാ സുവിശേഷം!

(ഗാന്ധി ഒരു കയ്യുയര്‍ത്തുന്നു. പിന്നീട് ജനക്കൂട്ടത്തെ തൊഴുന്നു. ശബ്‌ദങ്ങള്‍ താണുവരുന്നു.)

ഗാന്ധി:

സഹോദരൻമാരേ! ഓഗസ്റ്റ് പതിനഞ്ചിന് നവഖലിയിലെ ഹിന്ദുക്കള്‍ക്ക് ഒരു പോറല്‍ പോലുമേല്‍പ്പിക്കില്ലെന്ന് അവിടത്തെ മുസ്ലീം സോദരരില്‍ നിന്ന് ഉറപ്പു വാങ്ങിയിട്ടാണ് ഞാനിവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. (ശബ്‌ദങ്ങളും ഏറും നിലയ്ക്കുന്നു.) അവര്‍ വാക്കു പാലിച്ചില്ലെങ്കില്‍ ഞാന്‍ മരണം വരെ ഉപവസിക്കും. ഇവിടെ, ഈ കല്‍ക്കത്തയില്‍ ഒരൊറ്റ മുസ്ലീം സഹോദരനെ നിങ്ങള്‍ ഉപദ്രവിച്ചാലും ഞാന്‍ അതു തന്നെ ചെയ്യും. എന്റെ ജീവന്‍ ഞാന്‍ നിങ്ങളെ ഏല്‍പ്പിക്കുകയാണ്. ജന്മം കൊണ്ടും കര്‍മ്മം കൊണ്ടും ഹിന്ദുവായ ഞാന്‍ എങ്ങിനെയാണ് ഹിന്ദുക്കളുടെ ശത്രുവാകുന്നത്? എല്ലാ മതത്തില്‍പ്പെട്ടവരേയും സ്നേഹിച്ചാദരിക്കാനാണ് എന്റെ ഹിന്ദുത്വം എന്നെ പഠിപ്പിച്ചത്. നിങ്ങള്‍ ദയവായി മടങ്ങിപ്പോവുക. ഞാന്‍ ഈ ഹൈദരീ ഹൗസിലുണ്ടാകും. നിങ്ങളുടെ പ്രതിനിധി സംഘത്തെ ഇങ്ങോട്ടയക്കുക. നിങ്ങളുടെ സുഹൃത്തായി സുഹ്രവര്‍ദ്ദിയും എന്റെ കൂടെ കാണും.

(സുഹ്രവര്‍ദ്ദി കടന്നുവരുന്നു. ആള്‍ക്കൂട്ടം വീണ്ടും പ്രകോപിതരാകുന്നു. കല്ലുകള്‍ ജനലുകളില്‍ വീഴുന്ന ശബ്‌ദങ്ങള്‍. ഒപ്പം മുദ്രാവാക്യങ്ങള്‍: ‘സുഹ്രവര്‍ദ്ദി ഹിന്ദുക്കളുടെ ശത്രു! സുഹ്രവര്‍ദ്ദി പാക്ചാരന്‍! കരിഞ്ചന്തക്കാരന്‍ സുഹ്രവര്‍ദ്ദി തിരിച്ചുപോവുക!’)

ഗാന്ധി:

സുഹ്രവര്‍ദ്ദി വന്നിരിക്കുന്നത് പ്രായശ്‌ചിത്തം ചെയ്യാനാണ്. പശ്ചാത്തപിക്കുന്ന ഒരാളെ ഉപദ്രവിക്കാന്‍ മാത്രം കാടന്മാരാണോ നമ്മള്‍? ദയവായി ശാന്തരാവുക! കല്‍ക്കത്തയ്‌ക്ക് ഭ്രാന്തുപിടിച്ചാല്‍ ഇന്ത്യയ്‌ക്കു മുഴുവന്‍ ഭ്രാന്ത് പിടിക്കും. കല്‍ക്കത്തയാണ് ഇന്ത്യയ്‌ക്ക് മുഴുവന്‍ വഴികാട്ടേണ്ടത്. നിങ്ങള്‍ നിങ്ങളുടെ സംസ്‌കാരം നിലനിര്‍ത്തണം. നാളെ മുതല്‍ ബ്രിട്ടീഷുകാരില്‍ നിന്നു നാം സ്വതന്ത്രരാവും. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശിശുവിനെ നിങ്ങള്‍ ചോരയില്‍ മുക്കിക്കൊല്ലുമോ? (ആള്‍ക്കൂട്ടം നിശ്ശബ്‌ദം) പോവൂ, നൂല്‍ നൂല്‍ക്കുകയും പ്രാര്‍ത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യൂ. വിഭജനത്തിന്റെ വേദനയുമായി ഉപവസിക്കൂ! അതു നമ്മുടെ മുഴുവന്‍ പാപത്തിന്റെ സന്തതിയാണ്. “നിന്റെ വാള്‍ ഉറയിലിടുക. കാരണം, വാളെടുക്കുന്നവരെല്ലാം വാളാല്‍ തന്നെ നശിക്കും.” (ആള്‍ക്കൂട്ടം ക്രമേണ പിരിയുന്നു.)

(ഇരുട്ട്)

— 9 —
വഴി

(അരങ്ങില്‍ പുലരി വെളിച്ചം)

ഗായകസംഘം പാടുന്നു:

‘നേരം പുലര്‍ന്നുവോ?’ ചോദിപ്പൂ പാടത്തു
ചേറില്‍ നിന്നും തളര്‍ന്നായിരം മൈനകള്‍.
‘നേരം പുലര്‍ന്നതാര്‍ക്കെ’ന്നു ചോദിച്ചു
പാറുന്നു യന്ത്രശാലയ്‌ക്കകം കാക്കകള്‍.
‘വയ്യ വയ്യിന്നിയും ഭാരം’, അമറുന്നു
എല്ലുന്തി വേര്‍ത്താര്‍ത്തുവേച്ചു പോം കാളകള്‍.
ഏറെയുണ്ടേറെക്കിനാക്കള്‍: ഉദിക്കുന്ന-
താരാണു ധീരര്‍തന്‍ ചോരയില്‍, രാത്രിയോ?
ഈ നാടകത്തിന്റെ നായകനാരിതിന്‍
സാരമെ,ന്തെന്തിതിന്നന്ത്യത്തില്‍, മൃത്യുവോ?

(ഒരു ഗ്രാമീണകുടുംബം വഴിയോരത്തെ ഒരു കലുങ്കില്‍)

കാരണവര്‍:

അവസാനം ബിലാത്തികള്‍ പോവാന്‍ തന്നെ തീരുമാനിച്ചു. ദില്ലിയിലെ ഉത്സവം കേമമായിരിക്കും. വെടിക്കെട്ടുകാണുമോ?

കുട്ടിയെ എളിയില്‍ വച്ച ഒരു യുവതി (മരുമകള്‍):

ഹൗ. നടന്നു നടന്നു വലഞ്ഞു. ബീഹാറില്‍ നിന്ന് ദില്ലിക്ക് ഇത്ര ദൂരമോ? എന്നാല്‍ ഞാന്‍ വരില്ലായിരുന്നു. പുറപ്പെട്ടിട്ട് ആറു പകലും ആറു രാത്രിയും കഴിഞ്ഞു. അതിനിടയ്‌ക്ക് നശിച്ച മഴയും. കുഞ്ഞിനാണെങ്കില്‍ വയറിനു സുഖമില്ല. പതിനാലാന്തി നമ്മളെത്തുമോ?

കുട്ടിയുടെ അച്‌ഛന്‍:

(കാരണവരുടെ മകന്‍): തളര്‍ച്ചയൊന്നും സാരമാക്കേണ്ടെന്നേ. നമ്മള് യുദ്ധം ജയിച്ചില്ലേ? അതാ കാര്യം. ഇനി നമ്മുടെയാ ഭരണം. നെഹ്‌റുവാണത്രെ പ്രധാനമന്ത്രിയാകുന്നത്. നെഹ്‌റു നല്ലവനാണെന്നാ കേള്‍ക്കുന്നേ. അങ്ങേരു വന്നാ പാവങ്ങള്‍ക്കൊക്കെ ഗതി പിടിക്കുമെന്നാ.

കാരണവര്‍:

അപ്പോ നമ്മളു കൃഷി ചെയ്യണ കണ്ടമൊക്കെ നമ്മുടെയാക്വോ?

മകന്‍:

അതു തീര്‍ച്ചയല്ലേ? സമീന്ദാരി സമ്പ്രദായമെല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കുമെന്നാ കോംഗ്രസ്സുകാര് പറേന്നേ. പിന്നെ പഞ്ചായത്തു നമ്മുടെയാ. നമ്മള് തന്നെ എല്ലാം തീരുമാനിക്കും. വിത്തും വളോം ഒക്കെ സര്‍ക്കാര് തരും. അണക്കെട്ട് വരും. രണ്ടും മൂന്നും പൂവ് വെളവെടുക്കാം.

കാരണവര്‍:

എന്തോ എനിക്കങ്ങു വെശ്വാസം വര്ണില്ല. ഗാന്തി ജയിക്കുമെന്നു കണ്ടപ്പളേ സമീന്ദാരും മാഹന്തും മൂഖിയയുമൊക്കെ കൂട്ടത്തോടെ ഖദറിട്ട് കോംഗ്രസ്സി ചേര്‍ന്നിരിക്യല്ലേ? ഇന്നലെ വരെ സായിപ്പന്മാരുടെ വാലാട്ടികളായിരുന്ന് അവരൊക്കെ. ഇനി അവര് നേതാക്കന്മാരാവും.

മരുമകള്‍:

അതാ കാര്യം. ഞാന്‍ വെള്ളം കോരാന്‍ പോയപ്പോ കവലയോഗത്തില് സെമീന്ദാര് ഗാന്തിയെപ്പൊക്കിപ്പറേണത് കേട്ടു. ഇപ്പൊ അതിനല്ലേ വെല. പ്രമാണിമാരൊക്കെ ഉണ്ടേരുന്നു.

കാരണവര്‍:

ആരു ഭരിച്ചാലും ഭരിക്കുന്നോര്ടെ കൂടെ ഈ കള്ളന്മാര് കൂടും. കാശും പണോം ഭൂമീം അവര്ടേലല്ലേ? നമ്മള് പാവങ്ങള് ഇതു പോലെയൊക്കെയങ്ങ് കഴിയും.

മകന്‍:

ആയ്. അങ്ങനെ വരില്ല. പിന്നെന്തിനാ നമ്മളീ കഷ്‌ടപ്പെട്ട് സ്വാതന്ത്ര്യം കാണാന്‍ ദില്ലിക്കു പോകുന്നേ? നമ്മക്കും കൊറച്ചെങ്കിലും സ്വാതന്ത്ര്യം തരാതിരിക്കില്ല നെഹ്‌റു.

നാലു വയസ്സുകാരന്‍ കുട്ടി:

അപ്പോ, ഈ സ്വോതന്ത്ര്യോന്നു പറേണതെന്താ? അത് കറുത്തതോ വെളുത്തതോ?

മകന്‍:

വെളുത്തോരു പോയി കറുത്തോരു വരുന്നതാ സ്വാതന്ത്ര്യം.

കുട്ടി:

അപ്പോ എനിക്ക് അയല്‍പക്കത്തെ കുട്ട്യോളെ തൊടാന്‍ പറ്റ്വോ? വിപൂന്റേം ശിവുന്റേം കൂടെ കളിക്കാന്‍ പറ്റ്വോ?

കാരണവര്‍:

ഇല്ല മോനേ. സ്വാതന്ത്ര്യം വന്നാലും അവര്‍ണ്ണര് സവര്‍ണ്ണരാക്വോ?

മകന്‍:

നെഹ്രൂന് ജാതിയില്ലെന്നാ കേട്ടെ. മനുഷേരൊക്കെ ഒരൊറ്റ ജാതിയാണ്. ഇനി എല്ലാവര്‍ക്കും വോട്ടു ചെയ്യാം. എല്ലാവര്‍ക്കും റൊട്ടികിട്ടും. കുട്ട്യോള്‍ക്ക് പാലും കിട്ടും. വീടും കെടപ്പാടോം തുണീം...

കുട്ടി:

അപ്പോ നമ്മക്ക് സൊന്തം വീട്ണ്ടാക്വോ? മ്മിണിവല്യേവീട്! അപ്പോ — എനിക്കൊരു മുറിതരണേ. അതില് നെറയെ പാവക്കുട്ട്യോളും ഹല്‍വേം ലഡുവും... വല്യവര് കഴിക്ക്ണ പോലെ നാലഞ്ചു കറി കൂട്ടി റൊട്ടീം ചോറും... മൂന്നു നേരോം പാല്... ഹായ്!

മരുമകൾ:

ഹതൊന്നും വേണ്ടപ്പാ. രണ്ടുനേരം റൊട്ടീം പരിപ്പും തന്നെ ധാരാളം. കേറിക്കെടക്കാന്‍ സൊന്തമൊരു കുടീം പണിയാനിത്തിരി നെലോം... അതു മതി നമ്മക്ക്.

മകന്‍:

ഒക്കെക്കിട്ടുമെടീ മണ്ടീ. നീ നോക്കിക്കോ. പതിനാലാന്തിയൊന്നു കഴിഞ്ഞോട്ടെ. എന്നിട്ടു വേണം നിനക്കിത്തിരി പൊന്ന് വാങ്ങാന്‍. പിന്നെ ഒരു ജോഡി നല്ല കാള...

മരുമകള്‍ (പാടുന്നു):

 കരിയുറുമ്പണി ചേര്‍ന്ന് പോയ് പടയ്‌ക്ക്
 കരയിലും കടലിലും പൊരുതി നിന്നൂ
 കരളിലും കുടലിലും പൊരുതി നിന്നു
 കുടിയും വയലും തിരിച്ചെടുത്തു
 തുടിയും ചുവടും തിരിച്ചെടുത്തു
 മലയും പുഴയും തിരിച്ചെടുത്തു
 മഴയും മൊഴിയും തിരിച്ചെടുത്തു
 കുളമേഴിലും പോയ് കുളിച്ചുവന്നു
 അഴകില്‍ കിരീടമണിയുവാനായ്
 കരിയുറുമ്പണിചേര്‍ന്നു ചെന്ന നേരം...

മകന്‍:

മതി നിന്റെ പാട്ട്. നമുക്കിനി നടക്കാം.

കാരണവര്‍:

പാടിക്കോട്ടെ, പാടിക്കോട്ടെ. ക്ഷീണം കൊറയും.

മരുമകള്‍:

 കരിയുറുമ്പണിചേര്‍ന്നു ചെന്ന നേരം
 കളവുപോയ് കളവുപോയാക്കിരീടം
 ചതിയിലെതിരാളി കൈക്കലാക്കി...

(തലകുനിച്ച് നടക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവരും. ഇരുട്ട്.)

— 10 —
കൈമാറ്റം

(സ്‌ക്രീനില്‍ “ന്യൂഡെല്‍ഹി, ഓഗസ്റ്റ് 14, 1947.” കമന്റേറ്ററുടെ ശബ്‌ദം: ഇതാ നാം കാത്തിരുന്ന ചരിത്രപ്രധാനമായ ആ അര്‍ദ്ധരാത്രി വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ത്യാഗസുരഭിലമായൊരു സമരത്തിന്റെ ആഹ്ലാദകരമായ പര്യവസാനമാണിന്ന്. ആനന്ദവും ഓഗസ്റ്റ് നിലാവും അണപൊട്ടിയൊഴുകുകയാണ്. ഇന്ത്യയുടെ പഴയ സാരഥികളും പുതിയ സാരഥികളും അണിനിരന്നു കഴിഞ്ഞു. സൈന്യവിഭാഗങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയുടെ അതിര്‍ത്തി കാക്കുവാന്‍ ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്‌ത് വര്‍ണ്ണശബളമായ പരേഡു നടത്തുകയാണ്. ഇതിഹാസം ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ഈ ലാല്‍ കിലായുടെ മുകളില്‍ ഇന്ത്യയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട ത്രിവര്‍ണ്ണ പതാക ഉയരാന്‍ പോവുകയാണ്. ചുറ്റും കണ്ണെത്താത്ത ജനസമുദ്രമാണ്. രാജസ്ഥാനിലെ മരുഭൂമിയില്‍ നിന്ന്, വീരഭൂമിയായ പഞ്ചാബില്‍ നിന്ന്, ബീഹാറിലെ നാട്ടിന്‍ പുറങ്ങളില്‍ നിന്ന്, എന്തിന് ഹരിതാഭയാര്‍ന്ന വിദൂരകേരളത്തില്‍ നിന്നു പോലും ഈ അസുലഭ മുഹൂര്‍ത്തത്തിനു സാക്ഷ്യം വഹിക്കാന്‍ വന്നെത്തിയവരാണ് സാധാരണക്കാരില്‍ സാധാരണക്കാരായ ഈ ജനങ്ങള്‍. എട്ടും പത്തും ദിവസം നടന്നെത്തിച്ചേര്‍ന്ന ദേശാഭിമാനികള്‍ വരെ ഇക്കൂട്ടത്തിലുണ്ട്. അവരുടെ മഹാസ്വപ്‌നം ഇതാ പൂവണിയുകയാണ്.)

ആള്‍ക്കൂട്ടത്തില്‍ നിന്ന് ഒരാരവം:

ഗാന്ധിയെവിടെ? ഗാന്ധിയെവിടെ?

കമന്റേറ്റര്‍:

അവര്‍ അവരുടെ കണ്ണിലുണ്ണിയായ നേതാവിനെ അന്വേഷിക്കുകയാണ്. അഹിംസാ സൈന്യത്തിന്റെ പടത്തലവനായ ഗാന്ധിയെ. ഗാന്ധി മാത്രം ഇവിടെയില്ല. ഗാന്ധി–മാത്രം–ഇവിടെ–ഇല്ല.

(വെളിച്ചംതെളിയുന്നു. ശംഖും ബ്യൂഗിളും. കൊടിമരത്തില്‍നിന്ന് യൂണിയന്‍ ജാക്ക് ഇറങ്ങുന്നു. ത്രിവര്‍ണ്ണപതാക കയറുന്നു... വന്ദേമാതരം. മൗണ്ട്ബാറ്റനും ജവഹര്‍ലാല്‍ നെഹ്‌റുവും കൊടിയുയര്‍ത്തല്‍ കഴിഞ്ഞ് ഒരു സിംഹാസനത്തിന്ന് ഇരുവശവും നിന്ന് വൈന്‍ ഗ്ലാസ്സുയര്‍ത്തി ടോസ്റ്റു ചെയ്യുന്നു.)

നെഹ്‌റു:

ടു കിങ് ജോര്‍ജ് ദ സിക്‌സ്‌ത്ത്.

മൗണ്ട്ബാറ്റന്‍:

ടു ദ ഹെല്‍ത്ത് ഓഫ് ദ ഇന്ത്യന്‍ നേഷന്‍ ബീയിങ് ബോണ്‍ റ്റുഡേ.

(ഇതേ സമയം ഒരു വശത്ത് യാഗാഗ്നി എരിയുന്നുണ്ട്. പുരോഹിതര്‍ ‘അഗ്നയേ സ്വാഹാ’ എന്ന മന്ത്രം ചൊല്ലുന്നു. മണിയടികള്‍. നെഹ്‌റു സിംഹാസനത്തിലിരിക്കുന്നു. ‘ജവഹര്‍ ലാല്‍ നെഹ്‌റു കീ ജയ്’ എന്ന ആരവങ്ങള്‍. പുരോഹിതന്‍ വന്ന് അദ്ദേഹത്തെ ഭസ്‌മം തൊടുവിച്ച് ഒരു മൊന്തയിലെ ജലം (തഞ്ചാവൂരില്‍ നിന്ന് കൊണ്ടുവന്നത് എന്നു രേഖകള്‍) കുടിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു വെള്ളിത്തളികയില്‍ നിന്ന് മഞ്ഞപ്പട്ടെടുത്ത് നെഹ്‌റുവിനെ പുതപ്പിക്കുന്നു; കൊണ്ടുവന്നിരുന്ന ചെങ്കോല്‍ നെഹ്‌റുവിന്റെ കയ്യില്‍ കൊടുക്കുന്നു. ഈ സമയത്തുതന്നെ തൊട്ടടുത്ത ഫോണ്‍ ബെല്ലടിക്കുന്നു.)

നെഹ്‌റു:

(ചെങ്കോല്‍ താഴെയിട്ട് ഫോണെടുക്കുന്നു. ഫോണില്‍): ലാഹോറില്‍ നിന്നോ? തീവെപ്പൂ നടക്കുന്നുവെന്നോ? കുത്തിക്കൊലകളോ? മൈ ഗോഡ് (മൗണ്ട് ബാറ്റനോട്) ലാഹോറില്‍ ഹിന്ദുക്കളും സിഖുകാരും താമസിക്കുന്ന ഭാഗത്തേയ്‌ക്കുള്ള പൈപ്പുലൈനുകള്‍ വിഛേദിച്ചിരിക്കുന്നു. ചൂടും ദാഹവും സഹിക്കാതെ പുറത്തുവരുന്ന കുട്ടികളെയും സ്‌ത്രീകളെയും കൂടി മുസ്ലീങ്ങള്‍ കുത്തിക്കൊല്ലുകയാണത്രെ. പത്തുപന്ത്രണ്ടിടങ്ങളില്‍ തീവെപ്പും നടക്കുന്നുവെന്ന്.

മൗണ്ട്:

ഭയപ്പെടാതിരിക്കൂ മി. നെഹ്‌റു. അവിടെ ക്യാപ്റ്റന്‍ ആറ്റ്കിന്‍സുണ്ട്. അതിര്‍ത്തി സേനയിലെ ഭടന്മാരുണ്ട്. സമാധാനമായി ചടങ്ങുകള്‍ മുഴുവനാക്കൂ.

നെഹ്‌റു:

ഞങ്ങളുടെ മനോഹരമായ ലാഹോര്‍ മുഴുവന്‍ കത്തുമ്പോള്‍ എനിക്കെങ്ങനെ സന്തോഷമഭിനയിക്കാന്‍ കഴിയും? എങ്ങിനെ സ്വാതന്ത്ര്യപ്രഭാഷണം നടത്താന്‍ കഴിയും? (തല കുനിച്ചിരിക്കുന്നു)

ഒരംഗരക്ഷകന്‍ (നെഹ്‌റുവിനെ ഉണര്‍ത്തുന്നു):

സര്‍, പ്രസംഗത്തിനു സമയമായി.

(നെഹ്‌റു പ്രസംഗമാരംഭിക്കുന്നു. പിറകിലെ സ്‌ക്രീനില്‍ ആ രംഗം വലുതായി കാണിക്കാവുന്നതാണ്)

നെഹ്‌റു:

“ഏറെ സംവത്സരങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പ് നാം വിധിയുമായി ഒരു കരാറുണ്ടാക്കി. ഇതാ നമ്മുടെ ശപഥം നിറവേറ്റാനുള്ള സമയം ആഗതമായിരിക്കുന്നു — മുഴുവനായല്ല, നിറവോടെയല്ല, എങ്കിലും കാര്യമായിത്തന്നെ. പാതിരാത്രി പന്ത്രണ്ടടിക്കുമ്പോള്‍, ലോകം കൂര്‍ക്കം വലിച്ചുറങ്ങുമ്പോള്‍, ഇന്ത്യ ജീവിതത്തിലേയ്‌ക്കും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേയ്‌ക്കും ഉണര്‍ന്നെണീക്കും. ഒരു നിമിഷം വന്നെത്തുന്നു, ചരിത്രത്തില്‍ അപുര്‍വ്വമായി മാത്രം വന്നെത്തുന്ന ഒരു മുഹൂര്‍ത്തം, പഴയതില്‍ നിന്നു പുതിയതിലേയ്‌ക്ക് നാം പ്രവേശിക്കുന്ന സുമുഹൂര്‍ത്തം. ഒരു യുഗത്തിന്റെ പര്യവസാനം. അടിച്ചമര്‍ത്തപ്പെട്ട ഒരു രാഷ്‌ട്രത്തിന്റെ ആത്മാവ് വാക്കുകള്‍ കണ്ടെത്തുന്ന മുഹൂര്‍ത്തം... ചരിത്രത്തിന്റെ പുലരിയില്‍ ഇന്ത്യ അവളുടെ അനന്തമായ അന്വേഷണമാരംഭിച്ചു. വഴിയറ്റുപോയ നൂറ്റാണ്ടുകള്‍ അവളുടെ പ്രയത്നം കൊണ്ട്, അവളുടെ ജയപരാജയങ്ങളുടെ ഗാംഭീര്യം കൊണ്ട്, നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്നു... ഭാഗ്യനിര്‍ഭാഗ്യങ്ങളിലൂടെ ഒരുപോലെ അവള്‍ തന്റെ അന്വേഷണം അഭംഗുരം തുടര്‍ന്നു പോന്നു. അവള്‍ക്കു കരുത്ത് പകര്‍ന്നേകിയ ആദര്‍ശം അവളൊരിക്കലും വിസ്‌മരിച്ചിട്ടില്ല. ഇതാ ഇന്നു നാം ദൗര്‍ഭാഗ്യത്തിന്റെ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന് അറുതി കുറിക്കയാണ്. ഇന്ത്യ പിന്നെയും അവളെത്തന്നെ കണ്ടെത്തുകയാണ്. നിസ്സാരവും വിനാശകരവുമായ വിമര്‍ശനത്തിനുള്ള സമയമല്ല ഇത്. പകയ്‌ക്കും പഴി പറച്ചിലിനുമുള്ള സമയവുമല്ല. സ്വതന്ത്രഭാരതത്തിന്റെ തറവാട് നമുക്ക് പണിതുയര്‍ത്തണം; അവളുടെ മക്കള്‍ക്ക് മുഴുവന്‍ താമസിക്കാനുള്ള തറവാട്.”

(പന്ത്രണ്ടു മണി അടിക്കുന്നു. ഒരു ശംഖുവിളി ഉയരുന്നു. ഒപ്പം ‘ഭാരതമാതാ കീ ജയ്’ ‘ജയ് ജയ് ഹിന്ദുസ്ഥാന്‍’ എന്നീ വിളികളും)

നെഹ്‌റു:

(തല കയ്യില്‍ താങ്ങി താഴെ വന്നിരിക്കുന്നു) ഹൊ, അതു തീര്‍ന്നു. ഒരു യുഗം അവസാനിച്ചു. എന്റെ മുമ്പിലെ ചോരക്കടല്‍ ഞാനെങ്ങനെ താണ്ടും? ഹേ, മഹാത്മാവേ, അങ്ങെവിടെയാണ്? ഞാനിവിടെ തനിച്ചാണല്ലോ.

(രംഗത്തെ വെളിച്ചം നെഹ്‌റുവില്‍ മാത്രം, ക്രമേണ നെഹ്‌റുവും ഇരുട്ടില്‍.)

— 11 —
അതിര്‍ത്തി

(സ്‌ക്രീനില്‍: “കാശ്‌മീരില്‍ സംഘര്‍ഷം, അതിര്‍ത്തി സൈന്യങ്ങള്‍ ഏറ്റുമുട്ടുന്നു” “കാശ്‌മീര്‍ ഇന്ത്യയുടെ പൂന്തോപ്പാണെന്ന് ഇന്ത്യന്‍ പ്രധാനമന്ത്രി”.)
(കാശ്‌മീര്‍. ഒരു മുൾക്കമ്പിവേലി. മുമ്പൊരു രംഗത്തില്‍ കണ്ട യൂനുസ് പാകിസ്ഥാന്‍ പട്ടാളവേഷത്തില്‍ കവാത്തു നടത്തുന്നു. ഒരു നിഴല്‍ അരികിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു.)

യൂനുസ്സ്:

ആര്? ആരാടാ അത്? ചിനാറിന്റെ ചോട്ടില്‍ പതുങ്ങിയത് ആരെന്നാ ചോദിച്ചത്? (ജാഗ്രതയോലെ തോക്കു നീട്ടിപ്പതുങ്ങുന്നു. നിഴല്‍ വീണ്ടും) എടാ ഇന്ത്യന്‍ നായേ, ഇത്രധൈര്യമോടാ നിനക്ക്? ആഗസ്റ്റ് പതിനഞ്ചിനു തന്നെ പാകിസ്‌ഥാന്റെ മണ്ണിലേയ്‌ക്ക് അതിക്രമിച്ചു കടക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നോ? എന്റെ ജീവന്‍ പോയാലും ഈ നാടു ഞാന്‍ കാക്കും. (തോക്കിന്റെ കാഞ്ചി വലിക്കുന്നു. വെടിപൊട്ടുന്ന ശബ്‌ദം) ഒരു ശത്രുവിന്റെ കഥ കഴിഞ്ഞു... എന്നാലും ഇത്ര ധൈര്യം കാട്ടിയവന്‍ ആരാണ് പടച്ചോനേ! (പതുക്കെ നടന്ന് സ്റ്റേജിന്റെ ഒരറ്റത്ത് മരിച്ചു കിടക്കുന്ന് ഇന്ത്യന്‍ ഭടന്റെ അരികില്‍ കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അയാളുടെ മുഖത്ത് വീണുകിടന്നിരുന്ന കൈ പതുക്കെ മാറ്റുന്നു. പെട്ടെന്ന് അലറി നിലവിളിക്കുന്നു) ഇക്കാ! എന്റെപൊന്നിക്കാ! ഹബീബിക്കാ! (സ്വന്തം കയ്യിലേയ്‌ക്ക് നോക്കികൊണ്ട്) ഹൊ, ഞാനെന്റെ ഇക്കയെകൊന്നു... ഉമ്മാ, ഉമ്മാ! (കുനിഞ്ഞിരുന്നു തേങ്ങുന്നു. പിറകില്‍ നിന്നു പാട്ടുയരുന്നു യൂനുസ്സ് ഹബീബിനരികില്‍ തളര്‍ന്നിരിക്കുന്നു. ഫ്രീസ്.)

പാട്ട്:

 നിന്നെയൊരു നോക്കു കാണുവാനേ
 പൊന്നനിയാ ഞാന്‍ വിരുന്നു വന്നു.
 നിന്നെച്ചുമന്ന തയമ്പു കാണു-
 മെന്റെ ചുമലെല്ലിലിന്നു പോലും.
 നമ്മളൊരാപ്പിളിനായ് വഴക്കി-
 ട്ടന്നു കടിച്ചു നീയെന്നെ യാപ്പാ-
 ടിന്നുമുണ്ടെന്റെയിടതുകയ്യില്‍.
 പിന്നെയവയോര്‍ത്തെത്ര നീ കരഞ്ഞു!
 ഒന്നിച്ചു നാമെത്ര കുന്നുകേറി!
 ഒന്നിച്ചു താഴെപ്പുഴയില്‍ നീന്തി!
 ഉമ്മയ്‌ക്കു കണ്ണായ് നീ, ഞാന്‍ വലതു-
 കയ്യായി; പിന്നെപ്പിരിഞ്ഞു നമ്മള്‍.
 ഭാഗം പിരിഞ്ഞാലും കുഞ്ഞനിയന്‍
 പോകുമോ ചേട്ടന്റെ നെഞ്ചില്‍ നിന്നും?
 മുള്‍വേലിക്കെട്ടിനു സോദരരെ-
 ത്തമ്മിലകറ്റുവാനാകുമെന്നോ?
 നീയുണ്ടതിര്‍ത്തിയിലെന്നു കേട്ടേ
 ഞാനെത്തി മഞ്ഞിന്‍ മലകള്‍ താണ്ടി.
 ചീനാര്‍ മരത്തിന്റെ ചോട്ടില്‍ നിന്നു
 നീ തന്നെയെന്നു ഞാന്‍ തീര്‍ച്ചയാക്കി.
 പിന്നില്‍ നിന്നെത്തി ഞാന്‍ കണ്ണുപൊത്താന്‍
 കുഞ്ഞായിരുന്നപ്പോഴെന്ന പോലെ.
 നിന്നെയൊന്നാഞ്ഞു പുണരുവാനേ
 പൊന്നനിയാ ഞാന്‍ വിരുന്നു വന്നു.
 എന്‍ നെഞ്ചില്‍ നിന്നുമൊഴുകി വീഴും
 ചെഞ്ചോര നിന്നെ പുണര്‍ന്നിടട്ടെ.
 മൃത്യുവില്‍ നീലിച്ച ചുണ്ടുകൊണ്ടാ
 നെറ്റിയൊന്നേട്ടന്‍ മുകര്‍ന്നിടട്ടെ.

(പിന്നില്‍ നിന്ന് ഒരുപാടു പട്ടാളബൂട്ടുകളുടെ ശബ്‌ദം. അത് ഉച്ചസ്ഥായിയിലെത്തിയപ്പോള്‍, ഇരുട്ട്.)

— 12 —
സ്വസ്‌തിക

(ബാന്‍റും ബ്യൂഗിളും. പട്ടാളബൂട്ടുകളുടെ ശബ്‌ദം — മുന്‍ രംഗത്തിന്റെ തുടര്‍ച്ചപോലെ, ഗായകസംഘം പാടുന്നു:)

 പൂനയിലന്നേരമെന്തു നടന്നു?
 പൂനയില്‍ മറ്റൊരു മേള നടന്നു.
 മേളയിലാരാരു വന്നു നിരന്നു?
 മാളത്തില്‍ നിന്നു കരിമൂര്‍ഖന്‍ വന്നു.
 കണ്ണീരൊഴുക്കി മുതലകള്‍ വന്നു
 പൊന്തയിളക്കിക്കുറുക്കന്മാര്‍ വന്നു.
 ചീങ്കണ്ണി സ്രാവിനോടെന്തു പറഞ്ഞു?
 ‘ഈ രാജ്യം നമ്മുടെ മാത്രം’
 അപ്പോള്‍ പെരിച്ചാഴിയെന്തു പറഞ്ഞു?
 ‘നമ്മള്‍ മനുവിന്‍ ശരിപ്പിന്മുറക്കാര്‍’.
 ചാണകപ്പുഴുവപ്പോഴെന്തുമൊഴിഞ്ഞു?
 ‘ചാണക്യസൂത്രം നടപ്പാക്കും നമ്മള്‍’.
 കാട്ടെലി കോക്കാനോടോതി: ‘ഞാനിപ്പോള്‍
 ഹിറ്റ്‌ലറെപ്പോലെ പറന്നുകാണിക്കാം’.
 വെറ്റിലപ്പാമ്പും മുസ്സോലിനിയായി,
 കുട്ടിത്തേവാങ്കുകള്‍ മീശപിരിച്ചു.

(പൂനയിലെ ഒരു രഹസ്യ കേന്ദ്രം. കാക്കി നിക്കറും ഷര്‍ട്ടുമിട്ട് കയ്യില്‍ ലാത്തികളുമായി ഒരു കൂട്ടമാളുകള്‍ ഡ്രില്‍ നടത്തുന്നു. ഡ്രില്‍ അവസാനിക്കുമ്പോള്‍ ഗോദ്സേ കൊടിമരത്തില്‍ പതാകയുയര്‍ത്തുന്നു. പതാകയുടെ നിറം ഓറഞ്ച് സ്വസ്‌തിക.)

ഗോദ്സേ:

(പതാക ഉയര്‍ത്തിക്കഴിഞ്ഞ്, അണികളോട്) നമ്മള്‍, ആര്യവംശത്തിന്റെ അനന്തരാവകാശികള്‍. ഇന്ന്, ഇവിടെ ശക്തവും മഹത്തുമായ ഒരു ഹിന്ദുരാഷ്ട്രത്തിന് അടിത്തറ പാവുകയാണ്. സിന്ധുനദി മുതല്‍ ബര്‍മ്മവരെ, ടിബെറ്റു മുതല്‍ കന്യാകുമാരി വരെ, പരന്നുകിടക്കുന്ന വിശാലമായ ഹൈന്ദവ സാമ്രാജ്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കും വരെ നമുക്കു വിശ്രമമില്ല. (കയ്യടി) ഒരിക്കല്‍ ഈ നാടു മുഴുവന്‍ നമ്മുടെതായിരുന്നു. മുഗളരും ബ്രിട്ടീഷുകാരും സാമ്രാജ്യങ്ങള്‍ സ്ഥാപിച്ചത് പിന്നീടാണ്. ആ സാമ്രാജ്യങ്ങള്‍ തകര്‍ന്നു. എങ്കിലും അവയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങള്‍ ഇവിടെയുണ്ട്. നമ്മുടെ ആര്‍ഷഭാരത സംസ്‌കൃതിയില്‍ അവര്‍ വിദേശ മതങ്ങളുടെ വിഷം കലര്‍ത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ നാടിനെ നമുക്കു ശുദ്ധീകരിക്കണം. ഗംഗയൊഴുകുന്ന ഈ പുണ്യഭൂമി നമുക്ക് തിരിച്ചു പിടിക്കണം. (‘ഹിയര്‍, ഹിയര്‍, സുണോ, സുണോ!) അതിനു നാമാദ്യം വേണ്ടത് വീരസാവര്‍ക്കര്‍ കാട്ടിത്തന്ന പാതയില്‍ അണിനിരക്കുകയാണ്. (‘വീരസാവര്‍ക്കര്‍ സിന്ദാബാദ്!’) നമ്മുടെ സജ്ജനങ്ങളെ മുഹമ്മദീയര്‍ വേട്ടയാടുമ്പോള്‍, നമ്മുടെ ഭാരതീയ വനിതകളെ അവര്‍ തെരുവിലിട്ടു മാനം കെടുത്തുമ്പോള്‍, നമ്മുടെ രാജ്യത്തു നിന്നു ഭാഗം വാങ്ങിപ്പിരിഞ്ഞുപോയ ജിന്നയുടെ കൂട്ടരെ ഇവിടെ ഇനിയും നമുക്കു പൊറുപ്പിക്കാനാവില്ല. അടിമുടി ആയുധമണിഞ്ഞ ഒരു രാഷ്‌ട്രത്തിനു മാത്രമേ ഇന്ന് ലോകത്തില്‍ തലയുയര്‍ത്തി നിന്ന് അവകാശങ്ങള്‍ക്കു വേണ്ടി പോരാടാനും നഷ്‌ടപ്പെട്ട പ്രതാപം തിരിച്ചുപിടിക്കാനും കഴിയുകയുള്ളൂ. ഗാന്ധി ഹിന്ദുക്കളുടെ ഒന്നാം നമ്പര്‍ ശത്രുവാണ്. (‘ഗാന്ധി മൂര്‍ദ്ദാബാദ്!’) അയാള്‍ മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്കു വേണ്ടി വാദിക്കുന്നു, മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്കു വേണ്ടി സത്യാഗ്രഹം നടത്തുന്നു. നവഖലിയിലും ലാഹോറിലും ഹിന്ദുക്കളെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട സമയത്ത് അയാള്‍ കല്‍ക്കത്തയില്‍ വന്ന് മുസ്ലീങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. (‘ഷെയിം, ഷെയിം!’ ‘ബെശരം, ബേശരം’) ഗാന്ധി സ്വപ്നം കാണുന്ന അഹിംസാത്മകമായ രാഷ്ട്രം ദുര്‍ബ്ബലമായ രാഷ്ട്രമായിരിക്കും. ഭീരുക്കളുടെ രാഷ്ട്രം. ഷണ്ഡന്മാരുടെ രാഷ്ട്രം. നമുക്കു വേണ്ടത് അതല്ല. വീരമാതാവിന്നുവേണ്ടി പൊരുതി മരിക്കാന്‍ തയ്യാറുള്ള ധീരസന്തതികളുടെ രാഷ്ട്രമാണ്. നമ്മള്‍ വേദങ്ങളുടെയും ആരണ്യകങ്ങളുടെയും ബ്രാഹ്‌മണങ്ങളുടെയും യജമാനന്മാരാണെങ്കില്‍, നാം വീരശിവജിയുടെ സേനാഗണങ്ങളും കാളിമാതാവിന്റെ പൂജാരികളുമാണെങ്കില്‍, നമ്മിലൊഴുകുന്നത് വീരഹിറ്റ്‌ലറുടെ ചൂടുറ്റ ആര്യരക്തമാണെങ്കില്‍, വിദേശികളുടെ ഉച്ചിഷ്ടങ്ങള്‍ ഈ മണ്ണുവിട്ടു പോകും വരെ സ്വസ്‌തിക ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിച്ച് നാം പോരാട്ടം തുടരും. നമ്മുടെ പുതിയ യജ്ഞം വിജയിപ്പിക്കുക തന്നെ ചെയ്യും. ‘ജനനീ ജന്മഭൂമിശ്ച സ്വര്‍ഗ്ഗാദപി ഗരീയസീ’: ജയ ഹിന്ദുസ്ഥാന്‍!

അണികള്‍ (ഒന്നിച്ച്):

ജയഹിന്ദുസ്ഥാന്‍! ജയ ആര്യസ്ഥാന്‍! വീരസാവര്‍ക്കര്‍ സിന്ദാബാദ്! ധീര ഗോദ്സേ സിന്ദാബാദ്!

ഗോദ്സേ:

ഇന്ന് നമുക്കൊരു കരിദിനമാണ്. നമ്മുടെ പത്രമായ ‘ഹിന്ദു രാഷ്‌ട്ര’ത്തില്‍ മുഖപ്രസംഗത്തിനു പകരം കറുത്ത കോളം ഞാനൊഴിച്ചിട്ടത് അതുകൊണ്ടാണ്. ആയിരക്കണക്കിനു ഹിന്ദുക്കള്‍ കൊല്ലപ്പെടുന്നത് കാണാതിരിക്കാന്‍ വേണ്ടിയാണ് ഇന്ന് എങ്ങും കൊടികളും തോരണങ്ങളും ഉയര്‍ത്തിയിരിക്കുന്നത്. ആയിരക്കണക്കിനു ഹിന്ദു സ്‌ത്രീകളുടെ നിലവിളികള്‍ കേള്‍ക്കാതിരിക്കാന്‍ വേണ്ടിയാണ് അവര്‍ വാദ്യഘോഷങ്ങള്‍ മുഴക്കി ആര്‍പ്പു വിളിക്കുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ ഈ വിഭജനത്തിനുത്തരവാദി കോണ്‍ഗ്രസ്സ് പാര്‍ട്ടിയും അതിന്റെ നേതാവായ ഗാന്ധിയുമാണ്. അവരാണ് പാകിസ്ഥാനു ജന്മം നല്‍കിയത്.

അണികള്‍:

കോണ്‍ഗ്രസ്സ് പാര്‍ട്ടി മൂര്‍ദ്ദാബാദ്! ഗാന്ധി പോയിത്തുലയട്ടെ. ഗോദ്‌സേ നാടു ഭരിക്കട്ടെ! (അവര്‍ കൈനീട്ടി പ്രതിജ്ഞയെടുക്കുന്നു) ഞങ്ങള്‍ ഞങ്ങളുടെ രാഷ്‌ട്രത്തിനു വേണ്ടി മരിക്കാന്‍ തയ്യാറാണ്. ഈ നാടിനെ അന്യമതസ്ഥരില്‍ നിന്നു മോചിപ്പിച്ച് ശക്തമായ ഒരു ഹൈന്ദവ സാമ്രാജ്യമാക്കും വരെ ഞങ്ങള്‍ ആയുധം താഴെ വെയ്‌ക്കുകയില്ല. ഇതു സത്യം, സത്യം, സത്യം. (വടി ചുഴറ്റി മാര്‍ച്ചു ചെയ്‌ത് പിരിയുന്നു.)

— 13 —
വറ്റിയ നദി

(പിന്നിലത്തെ സ്‌ക്രീനില്‍: ‘ഹൈദരീ ഹൗസ്, കല്‍ക്കത്ത’ പുലരി.)

ഗായകസംഘം:

 എല്ലാവീട്ടിലും ദീപാവലി,യെന്നാ-
 ലിങ്ങൊരു വീട്ടിലിരുട്ടെന്നോ?
 എല്ലാ ഹൃദയവുമൂഞ്ഞാലിലാടുമ്പോ-
 ഴിങ്ങൊരു നെഞ്ചം കുരിശിലെന്നോ?
 എമ്പാടും ചെണ്ടയും പൂരക്കൊടികളു-
 മിങ്ങൊരാള്‍ക്കില്ലെന്തേ മിണ്ടാട്ടം?

(ഗാന്ധി ഗീത വായിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ‘ധര്‍മ്മക്ഷേത്രേ കുരുക്ഷേത്രേ... കിമകൂര്‍വത സഞ്ജയ?’ മൂന്നു കോണ്‍ഗ്രസ്സ് വോളന്‍റിയര്‍മാര്‍ ധൃതിയില്‍ കടന്നുവരുന്നു.)

ഒന്നാമന്‍:

കല്‍ക്കത്തയില്‍ ഒരൊറ്റയിടത്തും ലഹളയുണ്ടായില്ല ബാപ്പൂ. ഓ, അങ്ങു വന്നില്ലായിരുന്നുവെങ്കില്‍! എല്ലാവരും അങ്ങയെത്തന്നെ സ്‌തുതിക്കുകയാണ്.

ഗാന്ധി:

(ആത്മഗതം) സ്‌തുതിക്കുന്നവരെല്ലാം എന്നെ ഒറ്റിക്കൊടുക്കുമെന്നാണെന്റെ ഭയം. (പ്രകാശം) പറയൂ, മറ്റിടങ്ങളിലെ വിവരങ്ങളെന്തെങ്കിലുമുണ്ടോ?

ഒന്നാമന്‍:

(രണ്ടാമനെച്ചൂണ്ടി) ഇതാ, ഇയാള്‍ ഡെല്‍ഹിയില്‍ നിന്നാണ് വരുന്നത്.

രണ്ടാമന്‍:

ഡെല്‍ഹിയില്‍ ആഘോഷങ്ങള്‍ കേമമായിരുന്നു. മൗണ്ട്ബാറ്റന്‍ ഗവര്‍ണ്ണര്‍ ജനറലായി സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്‌തു. നെഹ്‌റുവിന്റെ മന്ത്രിസഭയും ചാര്‍ജ്ജെടുത്തു. മഴയായിരുന്നു. എന്നിട്ടും പതിനായിരക്കണക്കിനാളുകള്‍ കൊടിയും വീശി എല്ലാം കണ്ടുനിന്നു. ബീഹാറില്‍ നിന്നു നടന്നു വന്ന കൃഷിക്കാര്‍ വരെയുണ്ടായിരുന്നു അക്കൂട്ടത്തില്‍. ഹിന്ദുക്കള്‍, സിഖുക്കാര്‍, പാഴ്‌സികള്‍, മുസ്ലീങ്ങള്‍ എല്ലാവരും തോളുരുമ്മിനിന്ന് ജയ്ഹിന്ദ് വിളിക്കുകയായിരുന്നു.

മൂന്നാമന്‍:

കറാച്ചിയില്‍ ജിന്നയെ കൊല്ലാന്‍ ഹിന്ദുക്കള്‍ പ്ലാനിട്ടിരുന്നത്രേ. മൗണ്ട്ബാറ്റനും ജിന്നയുടെ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നതു കൊണ്ട് അവര്‍ക്ക് ബോംബെറിയാന്‍ ധൈര്യം വന്നില്ലെന്നാണു പറയുന്നത്. ബോംബേയിലും വലിയ ആഘോഷമായിരുന്നു.

ഗാന്ധി:

പഞ്ചാബ്, പഞ്ചാബിലോ? ലാഹോര്‍? അമൃത്‌സര്‍? പെഷവാര്‍? റാവല്‍പിണ്ടി?

മൂന്നാമന്‍:

(അറച്ചറച്ച്, മറ്റു രണ്ടുപേരെയും മാറി മാറി നോക്കിക്കൊണ്ട്) ഞാന്‍... അതെങ്ങനെ പറയും ബാപ്പൂ? ലാഹോറിലെ ഓടകളില്‍ ചോര ഒഴുകുകയാണ്. ആറ്റ്കിന്‍സും ഗൂര്‍ഖകളും എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ലഹള നിയന്ത്രിക്കാനായില്ല. റോഡില്‍ ശവങ്ങള്‍ കിടന്നഴുകുകയാണ്. ആകാശത്തു നിറയെ കഴുകന്മാര്‍. ലിയാന്‍പൂരില്‍ ഒരു തുണിമില്ലിലെ മുസ്ലീം തൊഴിലാളികള്‍ അവിടത്തെ സിഖുതൊഴിലാളികളെ മുഴുവന്‍ കൊന്ന് തറികള്‍ക്കിടയില്‍ തുണ്ടം തുണ്ടമാക്കിയിട്ടു. തെരുവുകളില്‍ മുളവടികളും ലാത്തികളും വാളുകളും ഭരണമേറ്റെടുത്തിരിക്കുന്നു. സിഖുകാര്‍ കൃപാണങ്ങളുമായി മുസ്ലീങ്ങളെ വേട്ടയാടുന്നു. മുസ്ലീങ്ങള്‍ തലേന്നു വരെ ചായ കുടിച്ചിരുന്ന കടയില്‍ച്ചെന്ന് കടക്കാരന്‍ നിരജ്ജന്‍ സിങ്ങിനെ വെട്ടിക്കൊന്നു. ലാഹോറില്‍ മുസ്ലീങ്ങള്‍ പുതിയ മുദ്രാവാക്യം മുഴക്കുകയാണ്. ‘ഹസ് കേ ലിയാ പാകിസ്ഥാന്‍, ലഡ് കേ ലേംഗേ ഹിന്ദുസ്ഥാന്‍!’

നാലാമന്‍:

(പ്രവേശിച്ച്) നാലു മുസ്ലീം കുട്ടികളെ സിഖുകാര്‍ തീയില്‍ പൊരിക്കുന്നതു ഞാന്‍ കണ്ടു. ലാഹോറിലെ ഗുരുദ്വാരയ്‌ക്ക് മുസ്ലീങ്ങള്‍ തീവെച്ചു. അകത്തുണ്ടായിരുന്ന സിഖുകാരെല്ലാം ജീവനോടെ ദഹിച്ചു. സ്‌ത്രീകളെയൊക്കെ മാനം കെടുത്തിയ ശേഷം വെട്ടിക്കൊല്ലുകയാണ്; അല്ലെങ്കില്‍ വെടിവെച്ചു വീഴ്‌ത്തുന്നു. മതം മാറാന്‍ കൂട്ടാക്കാത്ത ഹിന്ദുക്കളെ മണ്ണെണ്ണയൊഴിച്ചു തീയിടുന്നു. ബ്രാഹ്മണരെ പശുവിറച്ചി തീറ്റിക്കുന്നു. പല ബ്രാഹ്മണരും അതൊഴിവാക്കാന്‍ വീട്ടുകാരെ വിഷം കൊടുത്ത് കൊന്നു കളഞ്ഞ് ആത്മഹത്യ ചെയ്യുകയാണ്.

മൂന്നാമന്‍:

മാനം കെടുത്തുമെന്നു ഉറപ്പാകുമ്പോള്‍ സ്‌ത്രീകള്‍ കുട്ടികളെ പുരമുകളില്‍നിന്ന് താഴെയെറിഞ്ഞു കൊല്ലും. എന്നിട്ട് തീയില്‍ ചാടി മരിക്കും.

നാലാമന്‍:

അമൃത്‌സറില്‍ വന്നു നിന്ന ഒരു തീവണ്ടിയില്‍ നിന്ന് ഒരാള്‍ പോലും ഇറങ്ങിയില്ല. ഗാര്‍ഡ് ചെന്നു നോക്കിയപ്പോഴാണ് - അതില്‍ നിറച്ചും ശവങ്ങളായിരുന്നു. അതിന്റെ പിറകിലെഴുതിയിരുന്നു. ‘ഇന്ത്യയിലെ ഹിന്ദുക്കള്‍ക്ക് പാകിസ്‌ഥാനിലെ മുസ്ലീങ്ങളുടെ സമ്മാനം’ എന്ന്. ഹിന്ദുക്കളും സിഖുക്കാരും പകരം വീട്ടാന്‍ സ്റ്റേഷനില്‍ കാത്തിരിക്കുകയാണ്. ഇന്നലെവരെ പശുക്കളെപ്പോലെ ശാന്തരായിരുന്നവര്‍ ഇന്ന് കടുവകളെപ്പോലെ മനുഷ്യരുടെ മേല്‍ ചാടി വീഴുന്നു. അഞ്ചു നദികളും രക്തമായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു.

ഗാന്ധി:

(സാവധാനം) അതെ. ആറാമത്തെ നദി, സ്‌നേഹത്തിന്റെ നദി വറ്റിവരണ്ടു പോയിരിക്കുന്നു. പഞ്ചാബ്! നിനക്കെന്നും ചോരയൊലിപ്പിച്ചു കഴിയാനാണോ വിധി? എന്റെ വാക്കുകള്‍ക്ക് മാന്ത്രിക ശക്തിയുണ്ടെന്ന് ഞാനഹങ്കരിച്ചു. എന്റെ മനഃസാക്ഷിയുടെ ശബ്‌ദം എന്നും എനിക്കും എന്റെ നാട്ടുകാര്‍ക്കും നേര്‍വഴി കാട്ടുമെന്നു ഞാന്‍ വ്യാമോഹിച്ചു. ഹേ ഭഗവാന്‍! നീയും എന്നെ കൈവിടുകയാണോ? (തല താഴ്‌ത്തി ഇരിക്കുന്നു. സ്‌ക്രീനില്‍ തെരുവു രംഗങ്ങള്‍ തെളിയുമ്പോള്‍, മുമ്പില്‍ ഗായകസംഘം പാടുന്നു. ബ്രേക്ക് ഡാന്‍സും ഉണ്ട്:)

 ബുദ്ധനെ നാടുകടത്തി ഞങ്ങള്‍–ഓഹൊ!
 ക്രിസ്‌തുവിനേകി പിറന്നാള്‍ സമ്മാനം-
 ഒരു പുത്തന്‍ കുരിശ്!–ഓഹൊ!
 എന്തിനുപോയീ ബനിയാ–നീ
 ആഫ്രിക്കന്‍ കാട്ടില്‍?–ആവോ!
 എന്തിനു ചുമലില്‍ വലിച്ചു കയറ്റി
 സ്വാതന്ത്ര്യത്തില്‍ സമരം–ആവോ!
 നിന്റെ കുലത്തൊഴില്‍ കച്ചവടം–അതുപോരേ?
 പണ്ടം പണയം വാങ്ങി,പ്പലിശയുമെണ്ണി-
 ക്കാല്‍പ്പെട്ടിയ്‌ക്കരികിലിരുന്നാല്‍ പോരേ!
 അല്ലേല്‍ വക്കീല്‍പ്പണിചെയ്‌തീ നാട്ടില്‍
 കള്ളമാരെക്കാത്താല്‍പ്പോരേ?
 ഛായ്, പൊല്ലാപ്പ്.
 നിന്നെത്തട്ടാന്‍ നല്ലൊരു വഴി
 കാണാതെ, കണ്ടെത്താതെ,യിരുന്നിടുമെന്നോ
 അദ്വൈതത്തിന്‍ നാട്ടാര്‍?
 വിഷം–അല്ലെങ്കില്‍ കുരിശ്.
 കുരിശല്ലെങ്കില്‍ കയറ്
 കയറല്ലെങ്കില്‍ തോക്ക്! ഹാ, നിറതോക്ക്!

(വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു)

— 14 —
ഉപവാസത്തിലേയ്‌ക്ക്

(സ്‌ക്രീനില്‍: “കല്‍ക്കത്ത. 47 ഓഗസ്റ്റ് 31”. തുടര്‍ന്ന് ശീര്‍ഷകങ്ങള്‍: “ഹിന്ദുതീവ്രവാദം ശക്തിപ്പെടുന്നു.” “കല്‍ക്കത്തയില്‍ ലഹള പടര്‍ന്നു പിടിക്കുന്നു”.)
(റോഡിലൂടെ രണ്ടു മദ്ധ്യവയസ്‌കര്‍ നടന്നു പോകുന്നു. പിറകേ ‘മുസ്ലീം, മുസ്ലീം’ എന്നലറികൊണ്ട് കാക്കി നിക്കറണിഞ്ഞ ഒരു കൂട്ടം ഹിന്ദുയുവാക്കള്‍ അവരെ വളയുന്നു. ഒരാളുടെ ശിരസ്സില്‍ ഒരു മുറിവു കെട്ടിയിട്ടുണ്ട്.)

യാത്രക്കാര്‍:

ഞങ്ങള്‍ മുസ്ലീങ്ങളല്ലേ!

ഒന്നാം യാത്രക്കാരന്‍:

രാം, രാം! എന്റെ പേര് സത്യേന്ദ്രനാഥ് എന്നാണേ!

രണ്ടാം യാത്രക്കാരന്‍:

ഞാന്‍ സന്തോഷ്ചൗധൂരിയാണേ!

യുവാക്കളുടെ തലവന്‍:

(ഒരു അനുചരനോട്) കൊണ്ടുപോയി നോക്കെടാ ശരിയാണോ എന്ന്.

അനുചരന്‍:

(ഇരുവരേയുംകൂട്ടി കര്‍ട്ടനു പിറകില്‍ പോയി തിരിച്ചുവന്ന്) കള്ളം, പച്ചക്കള്ളം! രണ്ടും ജിന്നയുടെ ആള്‍ക്കാരാ! വിഘടന വാദികള്‍!

(യുവാക്കള്‍ ‘കാളീ മാ കീ ജയ്’ എന്നലറുന്നു. ഒരാള്‍ യാത്രക്കാരുടെ കൈകള്‍ കൂട്ടിക്കെട്ടുന്നു. മറ്റുള്ളവര്‍ ലാത്തിയും ഇരുമ്പുവടിയും കൊണ്ട് അവരുടെ തലയ്‌ക്കടിക്കുന്നു. അവര്‍ ബോധമറ്റു വീഴുന്നു)

തലവന്‍:

മതിയെടാ. ഇനി അവരെ ഹൂഗ്ലിയിലേയ്‌ക്കു കൊണ്ടുപോവാം. പുഴയിലിട്ട് തലവെട്ടി കാളിക്കു ബലി കൊടുക്കാം.

(ഇരുവരേയും വലിച്ചിഴച്ചു കൊണ്ടുപോകുന്നു...)

തലവന്‍:

ഇനി നമുക്ക് ആ കള്ളന്‍ ഗാന്ധിയെക്കാണണം. നീയും കൂടെ വേണം (മുറിവുകെട്ടിയ ആളോട്) നിന്നെ മുസ്ലീങ്ങള്‍ ചെയ്‌തതെന്തന്ന് അയാളറിയട്ടെ.

(ഒന്ന് ഇരുണ്ടു തെളിയുമ്പോള്‍ സ്‌ക്രീനില്‍ “ഹൈദരീ ഹൗസ്” ഹൗസിന്റെ മുമ്പില്‍ ഒരാള്‍ക്കൂ ട്ടം)

ആള്‍ക്കൂട്ടം:

ഗാന്ധി ഗോബാക്ക്! ഗാന്ധി മുസല്‍മാന്മാരുടെ നേതാവ്! ഗാന്ധി പാകിസ്ഥാന്റെ പിതാവ്! (ആളുകള്‍ കല്ലുകളും ഇഷ്‌ടികകളും വലിച്ചെറിയുന്നു. കല്ലുകള്‍ വീഴുകയും ചില്ലുകള്‍ പൊട്ടുകയും ചെയ്യുന്ന ശബ്‌ദങ്ങള്‍)

ഗാന്ധി:

(മനുവിന്റെയും ആഭയുടേയും ചുമലില്‍ പിടിച്ച് ഇറങ്ങിവന്ന്) ഇതെന്ത് ഭ്രാന്താണ്? വീടിനു കല്ലെറിയുന്നതു നിര്‍ത്തൂ! എന്നെ എറിഞ്ഞു കൊല്ലൂ!

ഗാന്ധി:

ഞാന്‍ സനാതനിയായ ഒരു ഹിന്ദുവാണ്. എന്റെ മതം എന്നെ പഠിപ്പിച്ചത് മറ്റു മതങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കുവാനാണ്. ഉപനിഷത്തുക്കള്‍ നിങ്ങള്‍ മറിച്ചു നോക്കിയിട്ടുണ്ടോ? ഹിന്ദുവിന്റെ യഥാര്‍ത്ഥ പാരമ്പര്യം സര്‍വ്വ ജീവജാലങ്ങളോടുമുള്ള പാരമ്പര്യത്തിന്റേതാണ്. രാമകൃഷ്‌ണനും വിവേകാനന്ദനും രമണ മഹര്‍ഷിയും എന്നെ പഠിപ്പിച്ചത് അതാണ്. നിങ്ങള്‍ ഹിന്ദുക്കളല്ല. ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ കളങ്കങ്ങളാണ്. (ആള്‍ക്കൂട്ടം ക്രമേണ നിശ്ശബ്‌ദമാകുന്നു. ഒരു കൂട്ടം പോലീസെത്തുന്നതോടെ ജനങ്ങള്‍ നാലുപാടും ചിതറി ഓടുന്നു. പോലീസുകാര്‍ തിരിച്ചുപോവുമ്പോള്‍)

ഗാന്ധി:

കല്‍ക്കത്തയ്‌ക്ക് വീണ്ടും ഭ്രാന്തു പിടിച്ചിരിക്കുന്നു... ഒന്‍പതു ദിവസത്തെ അത്‌ഭുതം ഇതാ അവസാനിച്ചു... (ഇപ്പോഴും പിറകില്‍ നില്‍ക്കുന്ന ചോരയൊലിക്കുന്ന മുസല്‍മാനോട്:) താങ്കള്‍ക്കെന്താണു പറ്റിയത്?

മുസല്‍മാന്‍:

ബാപ്പു പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് ഞങ്ങള്‍ കുടികളിലേയ്‌ക്കു തിരിച്ചുപോയി. അവിടെ കുറേ കാക്കിനിക്കറുകാര്‍ വന്ന് ഞങ്ങളെ വെട്ടി.

മറ്റേയാള്‍:

പേടിച്ച് ഒരു ട്രക്കില്‍ കയറി തിരിച്ചുപോവുന്ന ഞങ്ങളുടെ കൂട്ടര്‍ക്കു നേരെ അവര്‍ കൈബോംബെറിഞ്ഞു. മരിച്ചത് രണ്ടു കൂലിക്കാരായിരുന്നു.

ഗാന്ധി:

നീചന്മാര്‍! പരിഭ്രമിക്കാതെ പോകൂ. ഞാന്‍ അവിടെ വരാം. (മുസ്ലീങ്ങള്‍ തൊഴുത് പോകുന്നു)

മനു:

അങ്ങേയ്ക്കല്പം വിശ്രമമാണാവശ്യം, ബാപ്പൂ.

ഗാന്ധി:

മനസ്സ് അസ്വസ്ഥമാവുമ്പോള്‍ ശരീരം എങ്ങിനെ വിശ്രമിക്കാനാണ്?

(വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു. പിന്നെ വെളിച്ചം വരുമ്പോള്‍ ഗാന്ധി ഒറ്റയ്‌ക്ക് അസ്വസ്ഥനായി ഉലാത്തുകയാണ്.)

മനു:

(പ്രവേശിച്ച്): ബാപ്പൂ, അത്താഴത്തിനു സമയമായി.

ഗാന്ധി:

ഇല്ല, ഞാന്‍ കണ്ട രംഗം എന്നെ വേട്ടയാടുകയാണ്. ചോരയില്‍ കുളിച്ചുകിടക്കുന്ന ഒരു ശവമാണ് എന്റെ മനസ്സില്‍. അയാളുടെ കീറത്തുണികളില്‍ നിന്നു വീണുരുണ്ടു പോയ ഒരു നാലണത്തുട്ട്, രക്തത്തില്‍ പറ്റിപ്പിടിച്ചു പിടയ്‌ക്കുന്ന ഈച്ചകള്‍.... ഒരു പോംവഴിയേ ഇനി ബാക്കിയുള്ളൂ—അഹിംസാ സൈനികന്റെ അവസാനത്തെ ആയുധം.

മനു:

(ഞെട്ടി) നിരാഹാരമോ? എഴുപത്തെട്ടു വയസ്സായ ഈ ശരീരത്തെ ഇനിയും ശിക്ഷിക്കാനോ?

ഗാന്ധി:

ശരീരത്തോടുള്ള മമത ഞാനെന്നേ കൈവെടിഞ്ഞു കഴിഞ്ഞു. ആത്മബലത്തിനു മാത്രമേ എന്റെ ജനങ്ങളെ സാഹോദര്യം പഠിപ്പിക്കാന്‍ കഴിയൂ. ഒന്നുകില്‍ ഞാന്‍ മരിക്കും; അല്ലെങ്കില്‍ കല്‍ക്കത്തയ്‌ക്ക് സമാധാനം തിരിച്ചുകിട്ടും. (അകത്തേയ്‌ക്കു നോക്കി) പ്യാരേലാല്‍!

(പ്യാരേലാല്‍ പ്രവേശിക്കുന്നു)

ഈ പ്രസ്‌താവന പത്രങ്ങള്‍ക്കു കൊടുത്തേക്കൂ. (പറയുന്നു, പ്യാരേലാല്‍ കുറിച്ചെടുക്കുന്നു) “സെപ്റ്റംബര്‍ ഒന്നു മുതല്‍ ഞാന്‍ മരണം വരെ ഉപവാസവ്രതം ആരംഭിക്കുകയാണ്. കല്‍ക്കത്തയിലെ ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും മതകലഹം അവസാനിപ്പിക്കുകയും സഹോദരങ്ങളെപ്പോലെ കഴിഞ്ഞുകൊള്ളാമെന്നു ഉറപ്പു തരികയും ആ ഉറപ്പു പാലിക്കുകയും ചെയ്‌തെങ്കില്‍ മാത്രമേ ഞാന്‍ ഉപവാസം അവസാനിപ്പിക്കുകയുള്ളൂ” (പ്യാരേലാല്‍ കുറിപ്പുമായി അകത്തു പോകുന്നു)

ഗാന്ധി:

(മനുവിനോട്): ഇന്നലെ എനിക്ക് അത്താഴം കഴിക്കാനായില്ല. അപ്പൊഴേ ഞാന്‍ ഉപവാസമാരംഭിച്ചു കഴിഞ്ഞു.

മനു:

സോഡാവെള്ളം കൊണ്ടുവരട്ടെ?

ഗാന്ധി:

ധൃതിയില്ല. ഒരു കബീര്‍കവിത ചൊല്ലൂ. മനസ്സു ശാന്തമാകട്ടെ.

മനു (ചൊല്ലുന്നു):

 പള്ളിയിലാണു ദൈവം,
 പാര്‍ക്കുവതെങ്കില്‍ പാരി-
 ലുള്ള മറ്റിടങ്ങളി-
 ലാരുവാന്‍ പാര്‍ത്തീടുന്നു?
 വിഗ്രഹം തന്നില്‍ പുണ്യ-
 സ്ഥലത്തിലേവം രാമന്‍
 ഉണ്ടാവില്ലൊരേനേരം
 രണ്ടിടത്തൊരേമട്ടില്‍.
 ഹരിയോ കിഴക്കുതാന്‍,
 ‘അള്ളാ’യോ പടിഞ്ഞാറും-
 പൊളിയാണിതു, തേടു
 നിന്‍ കരള്‍ക്കകം തന്നില്‍
 രാമനും റഹിമാനും
 നിത്യമായ് വസിക്കുന്ന-
 തേതിടത്തെന്നോ? നിന്റെ
 പാവനഹൃദയത്തില്‍.

(വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു.)

— 15 —
പടരുന്ന തീ

(വെളിച്ചം തെളിയുമ്പോള്‍ ഗാന്ധി വൈക്കോല്‍ തലയിണ വെച്ച് ഒരു ബെഞ്ചില്‍ കിടക്കുകയാണ്. ചുറ്റും ആളുകള്‍. പ്യാരേലാല്‍ ആൾക്കൂട്ടത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഗാന്ധിയുടെ അടുത്തെത്തുന്നു.)

പ്യാരേലാല്‍:

രാജാജി വന്നിരുന്നു.

ഗാന്ധി:

(ക്ഷീണിച്ച സ്വരം) എന്തു പറഞ്ഞു?

പ്യാരേ:

ഗുണ്ടകള്‍ക്കെതിരെ ഉപവസിച്ചിട്ട് കാര്യമെന്താണ്...

ഗാന്ധി:

ഗുണ്ടകള്‍ക്കു പിന്നിലുള്ളവരുടെ ഹൃദയം മാറ്റിയെടുക്കാനാണ് എന്റെ ഉപവാസം.

പ്യാരേ:

അങ്ങേക്കെന്തെങ്കിലും സംഭവിച്ചാല്‍ കൂടുതല്‍ വലിയ കലാപമുണ്ടാകില്ലേ എന്നും ചോദിക്കുന്നു.

ഗാന്ധി:

സാരമില്ല. അതു കാണാന്‍ ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ലല്ലോ. ആട്ടെ, കല്‍ക്കത്തയുടെ പ്രതികരണമെങ്ങിനെ?

പ്യാരേ:

നമ്മുടെ ശാന്തി സേനയില്‍പെട്ട സച്ചിന്‍ മിത്രയുടെയും സ്‌മൃതീഷ് ബാനര്‍ജിയുടെയും രക്തസാക്ഷിത്വം ആളുകളെ ദുഃഖിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവരെ രക്ഷിക്കാന്‍ കഴിയാതിരുന്നതിന്റെ കുറ്റബോധം ഇരുഭാഗത്തുമുണ്ട്. എങ്ങും സമാധാന റാലികള്‍ നടക്കുന്നു. സമാധാനക്കമ്മിറ്റികളും രൂപീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അങ്ങ് മരിച്ചാല്‍ മുസ്ലീങ്ങള്‍ തങ്ങളെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്യുമെന്നാണ് ഹിന്ദുക്കളുടെ ഭയം.

കൂട്ടത്തില്‍ നിന്നൊരാള്‍:

അതെ ബാപ്പൂ. അങ്ങ് പറഞ്ഞതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ഞങ്ങള്‍ അങ്ങോട്ടാക്രമിച്ചിട്ടും അവര്‍ പകരം വീട്ടാത്തത്. അങ്ങേക്കെന്തെങ്കിലും പറ്റിയാല്‍...

ഗാന്ധി:

ഞങ്ങള്‍... അവര്‍... ആരാണീ ഞങ്ങളും അവരും? ഈ ഭേദവിചാരമാണ് ഇന്ത്യയെ വിഭജിച്ചത്. എന്റെ മുന്നില്‍ ഇന്ത്യാക്കാര്‍ മാത്രമേയുള്ളൂ.

(ഒരു മുസ്ലീം ഓടിക്കിതച്ചെത്തി ഗാന്ധിയുടെ കാല്‍ക്കല്‍ വീഴുന്നു, വികാരധീനനായിപ്പറയുന്നു)

അങ്ങു മരിക്കരുത്, ബാപ്പു, അങ്ങു മരിച്ചാല്‍ പിന്നെ ഞങ്ങൾക്കാരുണ്ട്? ഹിന്ദുക്കള്‍ ഞങ്ങളെ ജീവനോടെ വച്ചേക്കുമോ? (കുട്ടികളേപ്പോലെ വിതുമ്പുന്നു.)

ഗാന്ധി:

സമാധാനമായിരിക്കു സഹോദരാ... ആടുകള്‍ ഇടയന്റെ വിളികേള്‍ക്കാത്തത്ര ദൂരത്തിലായിട്ടില്ല.

(വെളിച്ചം മങ്ങിത്തെളിയുമ്പോള്‍ തെരുവ്, ആള്‍ക്കൂട്ടം)

ഒരു മുസ്ലീം നേതാവ്:

പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളേ, നമ്മുടെ രക്ഷകനായ മഹാത്മാവ് നിരാഹാരവ്രതം തുടങ്ങിയിട്ട് മൂന്ന് ദിവസം കഴിഞ്ഞു. നമുക്ക് വേണ്ടിയാണ് അദ്ദേഹം ഉപവസിക്കുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിനിപ്പോള്‍ സംസാരിക്കാന്‍ തന്നെ പ്രയാസമായിരിക്കുന്നു. നാഡിമിടിപ്പ് വളരെ താഴ്‌ന്നു കഴിഞ്ഞു. നില ഗുരുതരമാണെന്ന് ഡോക്‌ടര്‍മാര്‍ പറയുന്നു.

ഒരു ഹിന്ദു നേതാവ്:

പ്രിയപ്പെട്ട മുസ്ലീം സഹോദരരേ, ഇനി നിങ്ങള്‍ക്കെതിരായി യാതൊരക്രമവുമുണ്ടാവില്ലെന്ന് ഞാനുറപ്പു നല്‍കുന്നു. നമ്മുടെ ബാപ്പുവിനെ മരിക്കാന്‍ വിട്ടുകൂടാ. അദ്ദേഹത്തിനെന്തെങ്കിലും സംഭവിച്ചാല്‍ കല്‍ക്കത്തയില്‍ ചോരപ്പുഴകളായിരിക്കും. ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും വെട്ടിമരിച്ചാല്‍ പിന്നെ കല്‍ക്കത്തയുണ്ടാവില്ല, ഇന്ത്യയുമുണ്ടാവില്ല.

ആള്‍ക്കൂട്ടം:

ബാപ്പു മരിച്ചുകൂടാ!ബാപ്പു മരിച്ചുകൂടാ!വരൂ നമുക്കൊന്നിച്ച് ഹൈദരീ ഹൗസില്‍പോയി ഇനി ലഹളയുണ്ടാവില്ലെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്നുറപ്പുകൊടുക്കാം.

(വെളിച്ചം മങ്ങിത്തെളിയുന്നു. ‘ഹൈദരീ ഹൗസ്’. സെപ്‌റ്റംബര്‍ 4 എന്ന് സ്‌ക്രീനില്‍)
(ഒരു കൂട്ടം ഗുണ്ടകള്‍ ആയുധങ്ങളുമായി പ്രവേശിക്കുന്നു. ഓരോരുത്തരായി ആയുധങ്ങള്‍ ഗാന്ധിയുടെ കാല്‍ക്കല്‍ വെച്ച് ഗാന്ധിയെ വണങ്ങുന്നു. ഗാന്ധി ബെഞ്ചില്‍ എണീറ്റിരിക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നു. കഴിയുന്നില്ല.)

ഒരു നേതാവ്:

ബാപ്പു ഞങ്ങള്‍ക്ക് തെറ്റൂ പറ്റി. മാപ്പു തരൂ. ഇനി കല്‍ക്കത്തയില്‍ ലഹളയുണ്ടാവില്ല. അങ്ങ് ആഹാരം കഴിക്കൂ. ഞങ്ങളുടെ കുട്ടികളെ രക്ഷിക്കൂ. ഞങ്ങളുപയോഗിച്ചിരുന്ന ആയുധങ്ങളാണിവ ബാക്കിയുള്ളവര്‍ പുറത്തു നില്‍പ്പുണ്ട്, ഒരു ട്രക്ക് നിറയെ ആയുധങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.

ഗാന്ധി:

(കിടന്നുകൊണ്ടുതന്നെ അനുഗ്രഹഭാവത്തില്‍ കയ്യുയര്‍ത്തി) എല്ലാവരും വന്നോ?

കുറേപ്പേരൊന്നിച്ച്:

ഉവ്വ് ബാപ്പു, ഇനി ആരുമില്ല.

ഗാന്ധി:

സിഖുകാര്‍?

ഒരു സിഖ് മുന്നോട്ടു വന്ന്:

ഞങ്ങളുമുണ്ട് ബാപ്പു. ഇനി ലഹളയുണ്ടാവില്ല.

ഗാന്ധി:

ഇന്ത്യയുടെ മുഴുവന്‍ സമാധാനത്തിന്റേയും താക്കോല്‍ കല്‍ക്കത്തയുടെ കയ്യിലാണ്. ഇവിടെ ഒരു ചെറിയ അക്രമം മതി, ഇന്ത്യയിലാകെ അത് ആളിപ്പടരും, എല്ലാ മതങ്ങളില്‍പ്പെട്ടവരേയും ദഹിപ്പിക്കും. നാട്ടിന്‍പുറങ്ങള്‍ക്ക് തീപിടിച്ചാലും കല്‍ക്കത്തയില്‍ തീ പടരാന്‍ നിങ്ങളനുവദിക്കരുത്.

ആള്‍ക്കൂട്ടം:

ഇല്ല, ഇല്ല, ഇല്ല ഞങ്ങള്‍ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.

(പ്രതിനിധികള്‍ ഒരു കടലാസ്സില്‍ ഒപ്പിട്ടുകൊടുക്കുന്നു)

ഗാന്ധി:

കടലാസിലല്ല എനിക്കു വിശ്വാസം. നിങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളിലെ തീരുമാനങ്ങളിലാണ്. ഞാന്‍ ഈശ്വരന്റെ ഒരു ഉപകരണം മാത്രം. സുഹൃത്ത് സുഹ്രവര്‍ദ്ദിയില്‍നിന്ന് വെള്ളം വാങ്ങിക്കുടിച്ചുകൊണ്ട് ഞാന്‍ ഉപവാസം അവസാനിപ്പിക്കാം.

(സുഹ്രവര്‍ദ്ദി കടന്നുവരുന്നു, വെള്ളം കൊടുക്കുന്നു)

ആൾക്കൂട്ടം:

(ആശ്വാസനിശ്വാസങ്ങളോടെ) മഹാത്‌മാ ഗാന്ധി കീ ജയ്!ഗാന്ധി ഇന്ത്യയുടെ രക്ഷകന്‍!

ഗാന്ധി:

(വെള്ളം കുടിച്ചുകഴിഞ്ഞ്) ഇനി പഞ്ചാബില്‍ പോകാനാണെന്റെ തീരുമാനം.

പ്യാരേലാല്‍:

ഡെല്‍ഹിയില്‍ നിന്ന് രണ്ട് വോളന്റിയര്‍മാര്‍ കാണാന്‍ വന്നിരിക്കുന്നു.

ഗാന്ധി:

വരാന്‍ പറയൂ.

(വോളന്റിയര്‍മാര്‍ പ്രവേശിക്കുന്നു)

ഒന്നാമന്‍:

നല്ല വാര്‍ത്തകളല്ല ബാപ്പു.

ഗാന്ധി:

അറിയാം. നല്ല വാര്‍ത്തകളുടെ കാലം അവസാനിച്ചു. (മൗനം)

ഒന്നാമന്‍:

ഇന്നലെ രാവിലെ മുതല്‍ ഡെല്‍ഹിയില്‍ ബഹളമാണ്. റെയില്‍വേ സ്‌റ്റേഷനില്‍ അകാലികളും ഹിന്ദു തീവ്രവാദികളും ഒരു ഡസന്‍ മുസ്ലീം ചുമട്ടുതൊഴിലാളികളെ കൊലപ്പെടുത്തിയതായിരുന്നു തുടക്കം. പിന്നെ ഗ്രീന്‍ മാര്‍ക്കറ്റിനു തീവെച്ചു. ലോഡി കോളനിയില്‍ സിഖുകാര്‍ കടന്നു ചെന്ന് മുസ്ലീം ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ വീടുകളാക്രമിച്ചു, കണ്ടവരെയൊക്കെ അവര്‍ കൊന്നു.

രണ്ടാമന്‍:

റോഡില്‍ നിറയെ ശവങ്ങളാണ്. പഴയ ഡെല്‍ഹിയില്‍ സിഖുകാര്‍ ‘അള്ളാഹു അക്ബര്‍’ എന്ന് ഉറക്കെ വിളിച്ചു നടക്കുകയാണ് — അതുകേട്ട് മറുവിളി വിളിക്കുന്ന മുസ്ലീങ്ങളെയൊക്കെ കൊല്ലാന്‍.

ഒന്നാമന്‍:

നെഹ്‌റു മുസ്ലീങ്ങളുടെ ഭാഗത്താണെന്നാണ് ഹിന്ദുക്കളുടെ ആരോപണം. യോര്‍ക്ക് റോഡില്‍ നെഹ്‌റുവിന്റെ വീടിനു മുന്നില്‍ വെച്ച് ഹിന്ദുതീവ്രവാദികള്‍ ഒരു മുസ്ലീം സ്‌ത്രീയെ പെട്രോളൊഴിച്ച് തീയിട്ടു. മുസ്ലീം സ്‌ത്രീകളൊക്കെ നെഹ്‌റുവിന്റെ വളപ്പില്‍ അഭയം തേടിയിരിക്കുകയാണ്. ഗൂര്‍ഖകള്‍ കാവലിനുണ്ട്.

രണ്ടാമന്‍:

മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്ക് അഭയം കൊടുത്താല്‍ ആ വീടു തീവെയ്‌ക്കുമെന്നാണ് സിഖുകാരുടെ ഭീഷണി. അത് കേട്ട് ഹിന്ദുക്കളും പാഴ്‌സികളും ക്രിസ്‌ത്യാനികളും സിഖുകാരുമെല്ലാം മുസ്ലീം വേലക്കാരെ പറഞ്ഞയയ്‌ക്കുകയാണ്. അവരെയധികവും സിഖുകാര്‍ കൃപാണം കൊണ്ട് വെട്ടിക്കൊല്ലുന്നു. ചിലര്‍ അഭയാര്‍ത്ഥി ക്യാമ്പുകളിലെത്തുന്നുണ്ട്.

ഗാന്ധി:

ഗവണ്‍മെന്റ് ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ലേ?

ഒന്നാമന്‍:

മൗണ്ട്ബാറ്റന്‍ തിരിച്ചു വന്നിട്ടുണ്ട്. നെഹ്‌റുവും പട്ടേലുമൊക്കെച്ചേര്‍ന്ന് ഒരു കമ്മിറ്റിയുണ്ടാക്കിയിരിക്കുകയാണ്. പഞ്ചാബിന്റെ പാകിസ്ഥാനി ഭാഗത്തു നിന്നു ഹിന്ദുക്കളും ഇന്ത്യന്‍ ഭാഗത്തു നിന്നു മുസ്ലീങ്ങളും ഒഴിഞ്ഞു പോയിരിക്കയാണ്. പട്ടാളവും റെയില്‍വേയും മെഡിക്കല്‍ സര്‍വ്വീസുമൊക്കെ പ്രവര്‍ത്തനം ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. റെഡ്ക്രോസ്സു വോളന്റിയര്‍ സേനകളും സഹായത്തിനുണ്ട്. ഇതൊക്കെയായിട്ടും ഒരുപാടുപേര്‍ വഴിയില്‍ മരിച്ചു വീഴുന്നുണ്ട്.

ഗാന്ധി:

കല്‍ക്കത്തയുടെ രോഗം മാറിയപ്പോള്‍ അതു ഡല്‍ഹിയിലേയ്‌ക്കു പടര്‍ന്നു പിടിച്ചു, അല്ലേ! ഈ പാപത്തില്‍ നിന്ന് എന്നാണ് ഇന്ത്യ കരകേറുക? എന്നാണെനിക്ക് പഞ്ചാബില്‍ പോകാന്‍ കഴിയുക?

(വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു.)

— 16 —
അഭയാര്‍ത്ഥികള്‍

(സ്‌ക്രീനിനു പിറകില്‍, നിഴല്‍നാടകരൂപത്തില്‍, കുട്ടികളെ എടുത്ത സ്‌ത്രീകളും, മാറാപ്പേറ്റിയ പുരുഷന്മാരും, വൃദ്ധരും കുഞ്ഞുങ്ങളും വീട്ടു മൃഗങ്ങളും തുടര്‍ച്ചയായി അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും പ്രവഹിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള്‍ ഗായകസംഘം പാടുന്നു:)

 പനിനീരിലാദ്യം കിളിര്‍ത്ത മൊട്ടു
 വിരിയുവാനവര്‍ കാത്തുനിന്നതില്ല
 വയലില്‍ നീര്‍തേവി നനച്ച നെല്ലില്‍
 കതിരിന്‍ കനകം വിളഞ്ഞതില്ല
 കടുകിന്റെ പാടങ്ങള്‍ പൂത്തതില്ല
 മധുരം കരിമ്പില്‍ നിറഞ്ഞതില്ല
 അതിനുമുമ്പല്ലോ മരണമെത്തി
 അയല്‍ കത്തി, തീ സ്വന്തം പുരയിലെത്തി

 ഇടതു കൈവെള്ളയില്‍ പ്രാണനേറ്റി
 വലതുകയ്യില്‍ പൊന്നുമോളെയേറ്റി
 പടിപൂട്ടിയൊന്നു തിരിഞ്ഞുനോക്കി-
 ച്ചെറുമുറ്റത്തൊരു കണ്ണീര്‍ തുള്ളി വീഴ്‌ത്തി
 വഴിയില്‍കഴിക്കാനുണക്കറൊട്ടി-
 പ്പൊതിയും ലൊടുക്കും തടുക്കുമേറ്റി
 ഹൃദയത്തില്‍ സ്വപ്‌നത്തിന്‍ ചിതകളേറ്റി
 നിണമൊലിക്കും വേരറുത്തുമാറ്റി
 സ്‌മരണയില്‍ താരാട്ടുപൂത്തിറങ്ങി
 എവിടേയ്‌ക്കെന്നില്ലാതെയിവരിറങ്ങി.

 ഒരു കത്തിമുനയിലൂടിവര്‍നടപ്പാ-
 ണൊരു തണല്‍ തേടി, വെയിലിലൂടെ
 അവമതിതന്‍ ചോരകഴുകുവാനാ-
 യൊരു പുഴതേടി മണലിലൂടെ.

 അങ്ങോട്ടുപോകുവോര്‍ കേട്ടുനില്‌പാ-
 ണിങ്ങോട്ടുപോരുവോര്‍ തന്‍ കരച്ചില്‍
 ഇങ്ങോട്ടുപോരുവോര്‍ കണ്ടു നില്‌പാ-
 ണങ്ങോട്ടുപോകുവോര്‍ തന്‍ പിടച്ചില്‍.

(ഇന്ത്യയിലേയ്‌ക്കു വരുന്ന ഒരു പുരുഷനും സ്‌ത്രീയും കുട്ടിയും, പാകിസ്ഥാനിലേയ്‌ക്ക് പോകുന്ന ഒരു പുരുഷനേയും സ്‌ത്രീയേയും കണ്ടു മുട്ടുന്നു.)

ഹിന്ദു സ്‌ത്രീ:

എത്രനാളായി പുറപ്പെട്ടിട്ട്?

മുസ്ലീം സ്‌ത്രീ:

മൂന്നു ദെവസമായി. ആഹാരമൊക്കെത്തീര്‍ന്നു. മോന്‍... വഴീല് വെച്ച്... മയ്യത്തായി...

ഹിന്ദു പുരുഷന്‍:

ഇതാ, ഞങ്ങളുടെ കയ്യില്‍ അഞ്ചാറു ചപ്പാത്തി ബാക്കിയുണ്ട്. പകുതി നിങ്ങളെടുത്തോളൂ.

മുസ്ലീം പുരുഷന്‍:

അള്ളാ നിങ്ങളെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. എവിടെയായിരുന്നു വീട്?

ഹിന്ദു പുരുഷന്‍:

അതൊക്കെപ്പറഞ്ഞിട്ടെന്താകാര്യം? ...സിന്‍ഡിലായായിരുന്നു. എന്റെ മൂന്നു മക്കളെ ലഹളക്കാര്‍ തട്ടിക്കൊണ്ടു പോയി. വീടും തീയ്യിട്ടുകളഞ്ഞു. നിങ്ങളോ?

മുസ്ലീം പുരുഷന്‍:

അപ്പുറത്തും ഇപ്പുറത്തും സ്ഥിതിയെല്ലാം ഒന്നുതന്നെ. ഞങ്ങള്‍ ഗുരുദാസ്‌പൂരിലായിരുന്നു. സിഖുകാര് ബന്ന്... യാ ഖുദാ... എന്റെ ഉപ്പയെയും ഉമ്മയെയും കൊന്ന്. ഞാനപ്പോ പണി സ്ഥലത്തായിരുന്നു, കെട്ട്യോളും. പിന്നെ ഞങ്ങള് കുടിയിലേയ്‌ക്കേ പോയില്ല. മോന്‍ ഇവളുടെ കയ്യിലായിരുന്ന്. ഓടിപ്പോന്ന് ബഴീല് ബച്ച് മോന് ഛര്‍ദ്ദീം വയറെളെക്കോം വന്ന്. എന്താ ചെയ്‌ക? ഞങ്ങള് നോക്കി നോക്കി നില്‍ക്കുമ്പ അബനെ പടച്ചോന്‍ ബിളിച്ച്. ഞമ്മളെങ്ങട്ടാ പോണേന്ന് അവനെപ്പഴും ശോദിച്ചോണ്ടിരുന്ന്. ഞാനെന്തുപറയാനാ?

ഹിന്ദു സ്‌ത്രീ:

ഈശ്വരന്‍ നിങ്ങളെ കാക്കട്ടെ.

മുസ്ലീം സ്‌ത്രീ:

പടച്ചോന്‍ വഴി കാട്ടട്ടെ.

(എതിര്‍ ദിശകളില്‍ പിരിഞ്ഞു പോകുന്നു. രണ്ടുപേര്‍ തോളില്‍ ഒരു വടി വെച്ച് അതില്‍ കെട്ടിയ തൂക്കുമായി വരുന്നു.)

ഒന്നാമന്‍:

കാലു കുഴഞ്ഞു. ഇത്തിരി ഇരുന്നു പോകാം.

രണ്ടാമന്‍:

ശരിയാ ബാബാ, ഞങ്ങള്‍ ഇതൊന്നു നിലത്തിറക്കുന്നുണ്ടേ. (തൂക്കില്‍ നിന്ന് വൃദ്ധന്റെ മൂളല്‍. തൂക്ക് ഇറക്കിവെയ്‌ക്കുന്നു.)

ഒന്നാമന്‍:

എന്നാലും മരിക്കാന്‍ കിടക്കുന്ന ബാബയെ അവര്‍ വെറുതെ വിടുമെന്നാ കരുതിയത്. അങ്ങേരേയും വെടിവെച്ചല്ലോ.

ഒരു സിഖുകാരന്‍:

(അവിടെയെത്തി) നിങ്ങളുടെ കയ്യില്‍ വില്‍ക്കാന്‍ വല്ലതുമുണ്ടോ?

രണ്ടാമന്‍:

ഉണ്ടായിരുന്നു. കോടാലിയും കൈക്കോട്ടും ഗോതമ്പ് ചാക്കും രണ്ടു കാളകളും. എല്ലാം കൊടുത്തു. ഇന്നലെ ബാബയുടെ സ്വര്‍ണ്ണം കെട്ടിയ ഹുക്കാ വിറ്റത് ഒരു പാത്രം വെള്ളത്തിനാണ്. ഇനിയും മതിയായില്ലേ നിങ്ങള്‍ക്ക്! ഇനിയുള്ളത് ഈ വയസ്സനാണ്. ഞങ്ങളുടെ അച്‌ഛന്‍. എന്താ നോട്ടമുണ്ടോ?

സിഖുകാരന്‍:

നിങ്ങള്‍ക്ക് അച്‌ഛനെങ്കിലും ബാക്കിയുണ്ടല്ലോ. എനിക്ക് എല്ലാവരും നഷ്‌ടപ്പെട്ടു.

ഒന്നാമന്‍:

ക്ഷമിക്കണം ചങ്ങാതി, ദുരിതം വാക്കുകളില്‍ മുള്ളു തിരുകുന്നു.

സിഖ്:

സാരമില്ല. ഒരു നായ കടിച്ചുകൊണ്ടുപോയ ചപ്പാത്തി തിരിച്ചെടുക്കാന്‍ ആളുകള്‍ അതിനെ തല്ലിക്കൊല്ലുന്നതു ഞാന്‍ ഇന്നലെ കണ്ടു.

രണ്ടാമന്‍:

വഴിയില്‍വെച്ചു പ്രസവിച്ച കുഞ്ഞിന്റെ ശവം അവിടെത്തന്നെ കുഴിച്ചുമൂടി വേച്ചുവേച്ചു പോകുന്ന ഒരമ്മ...

ഒന്നാമന്‍:

ചുമക്കാന്‍ വയ്യാതായ അച്‌ഛന്‌മാര്‍ വഴിയിലുപേക്ഷിച്ചതു കൊണ്ട് ഒരിത്തിരി ചോറിന് ഇരക്കുന്ന കുട്ടികള്‍.

സിഖ്:

വിശന്നു കരയുന്ന ചോരക്കുട്ടിയെ എതിരെ വരുന്ന ജീപ്പിലേക്ക് എറിഞ്ഞുകൊടുത്ത് നരച്ച താടിയിലൂടെ കണ്ണീരൊഴുക്കുന്ന മുത്തച്‌ഛന്‍...

രണ്ടാമന്‍:

വഴിയിലുടനീളം ശവങ്ങള്‍...

ഒന്നാമന്‍:

കശാപ്പു ചെയ്യപ്പെട്ടവരുടെ കൈകാലുകള്‍...

സിഖ്:

കോളറാ പിടിച്ച് വഴിയില്‍ നിരങ്ങി നിരങ്ങി വീണവര്‍...

രണ്ടാമന്‍:

കഴുകന്മാര്‍ക്ക് വയറു നിറഞ്ഞിട്ട് പറക്കാന്‍ വയ്യാതായി...

ഒന്നാമന്‍:

നായ്‌ക്കള്‍ ശവങ്ങളുടെ കരളുമാത്രമേ തിന്നു എന്നായി...

സിഖ്:

ഒരാടിനെ സ്വന്തമാക്കാന്‍ അതിന്റെ ഉടമയായ കിഴവിയെ ശിരസ്സറുത്തു കൊന്നു എന്റെ കൂട്ടക്കാര്‍...

രണ്ടാമന്‍:

കാളവണ്ടിച്ചക്രങ്ങളുടെ ശബ്‌ദം

ഒന്നാമന്‍:

മരിക്കുന്ന കുട്ടികളുടെ ശബ്‌ദം

സിഖ്:

അഴുകുന്ന ജഡങ്ങളുടെയും വിയര്‍പ്പിന്റേയും വിസര്‍ജ്ജനങ്ങളുടെയും ദിര്‍ഗ്ഗന്ധം...

രണ്ടാമന്‍:

ഈച്ചകള്‍, ഈച്ചകളുടെ വമ്പന്‍ കാര്‍മേഘങ്ങള്‍

ഒന്നാമന്‍:

ഇവിടെ ഹിന്ദുവും മുസല്‍മാനും സിഖുകാരനുമെല്ലാം ഒരേയൊരാള്‍ മാത്രം.

രണ്ടാമന്‍:

പെരില്ലാത്ത ഒരാള്‍.

സിഖ്:

അല്ല അഭയാര്‍ത്ഥി. (മൗനം)

(മദന്‍ലാല്‍ പ്രവേശിക്കുന്നു)

മദന്‍ലാല്‍:

അവര്‍ പാകിസ്ഥാന്റെ അതിര്‍ത്തിയില്‍ വെച്ച് എന്റെ സകല സ്വത്തുക്കളും പിടിച്ചെടുത്തു. ഞങ്ങളുടെ ബസ്സ് അവര്‍ സ്വന്തമാക്കി. സ്വര്‍ണ്ണം, വസ്‌ത്രങ്ങള്‍, ശിവന്റെ ചിത്രങ്ങള്‍ പോലും. ഒന്നുമില്ലാതെയാണ് ഞാന്‍ ഇന്ത്യയിലെത്തിച്ചേര്‍ന്നത്. ഇന്ത്യയിലെ ഓരോ മുസല്‍മാനേയും ഇതുപോലെ നിസ്സഹായനാക്കി ഞാന്‍ പാകിസ്ഥാനിലേക്കോടിയ്‌ക്കും.

ഒന്നാമന്‍, രണ്ടാമന്‍, സിഖ്:

ഒറ്റയ്‌ക്കോ? അത്രയ്‌ക്ക് വേണോ? അപ്പോള്‍ നമ്മള്‍ ചെയ്‌ത അതിക്രമങ്ങളോ? പ്രതികാരത്തിന് ഒരര്‍ത്ഥവുമില്ല സുഹൃത്തേ. പക എല്ലാം നശിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ.

മദന്‍ലാല്‍:

ഓര്‍ത്തുവെച്ചോളൂ! എന്റെ പേര് മദന്‍ലാല്‍. ഈ പേര് ഒരു ദിവസം ഇന്ത്യയില്‍ മുഴുവന്‍ മുഴങ്ങി കേള്‍ക്കും. ആക്രമിക്കപ്പെട്ട തീവണ്ടിയില്‍ നൂറു മുറിവുകളില്‍ നിന്ന് ചോരയൊലിച്ചു വിളറി ഞരങ്ങുന്ന എന്റെ അച്‌ഛന്‍. അതാണെന്റെ ഇന്ത്യ. ഞാന്‍ പകരം വീട്ടുകതന്നെ ചെയ്യും.

ഒന്നാമന്‍:

ഇത്രയേറെ കണ്ടുകഴിഞ്ഞിട്ടും പകവീട്ടലിനെക്കുറിച്ച് പറയാന്‍ നിങ്ങള്‍ക്കെങ്ങിനെ നാവു പൊന്തുന്നു? നമ്മുടെ ദുരിതങ്ങള്‍ക്ക് ജാതിയും മതവും ദേശവുമില്ലെന്ന് ഇനിയും മനസ്സിലായില്ലേ?

മദന്‍ലാല്‍:

ഞാന്‍ ഒറ്റയ്‌ക്കല്ല. ഞങ്ങള്‍ പകരം വീട്ടും. ഞങ്ങളുടെ സംഘം ഇന്ത്യയെ ഒരു ദിവസം ഹിന്ദുവിന്റേതുമാത്രമാക്കും.

(മുഷ്ടി ചുരുട്ടുന്നു. വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു)

— 17 —
ഡെല്‍ഹി

(സ്‌ക്രീനില്‍: “ന്യൂ ഡെല്‍ഹി, 1947 സെപ്‌തം. 9”)

പാട്ട്:

 കത്തുന്നു ദില്ലി, ഗാന്ധി
 വിതുമ്പും മനസ്സുമാ-
 യെത്തുന്നു കൊലക്കൊതി-
 യലറും വഴികളില്‍.
 വിഷമേ വെള്ളത്തിലും
 കാറ്റിലും; വിദ്വേഷത്തില്‍,
 വിഷമേ വിചാരത്തില്‍,
 വാക്കിലും കര്‍മ്മത്തിലും.

(ഗാന്ധി കൂക്കിവിളിക്കുന്ന ഒരാള്‍ക്കൂട്ടത്തിനു നടുവില്‍)

ഗാന്ധി:

ദയവായി ഞാന്‍ പറയുന്നതൊന്നു കേള്‍ക്കൂ. എനിക്ക് എല്ലാ മതക്കാരും ഒരുപോലെയാണ്. എല്ലാവരുടെയും ദൈവം ഒന്നാണ്.

ഒരു ഹിന്ദു:

അഹിംസ ഉപദേശിക്കാനെളുപ്പമാണ്. പഞ്ചാബില്‍ ഹിന്ദുക്കളെക്കണ്ടാലുടന്‍ മുസ്ലിങ്ങള്‍ അവരെ കൊന്നു കളയുകയാണ്. എന്താ ഞങ്ങള്‍ ആടുകളെപ്പോലെ ചത്തു കൊടുക്കണമെന്നാണോ? ആയുധം കൂടി ഉപേക്ഷിച്ചാല്‍ ഞങ്ങളെങ്ങിനെ ജീവിച്ചുപോവും?

ഗാന്ധി:

ഒരാളെയും കൊല്ലാതെ എല്ലാ പഞ്ചാബികളും മരിച്ചു പോയാല്‍ പഞ്ചാബ് അനശ്വരയാവും ശാന്തിക്കു വേണ്ടി അഹിംസയുടെ ഭടന്മാരാവുക. നിങ്ങളെത്തന്നെ ബലി കൊടുക്കുക.

(ആൾക്കൂട്ടത്തില്‍ നിന്ന് ആര്‍പ്പുവിളികളും കുക്കലുകളും: “പഞ്ചാബിലൊന്നു പോയിനോക്കടോ കിഴവാ” “കഴുത്തറ്റം ചോരയില്‍ മുങ്ങിയിട്ടും അഹിംസ പ്രസംഗിക്കുന്നോ?”)

ഗാന്ധി:

സമാധാനമായിരിക്കൂ. ഹിംസ ഇന്നോളം ഒന്നും നേടിയിട്ടില്ല. നേടിയതായി തോന്നിയിട്ടുണ്ടെങ്കില്‍ അത് പെട്ടെന്നുതന്നെ ഇല്ലാതായിട്ടുമുണ്ട്. ഒരാളെ കൊല്ലുമ്പോള്‍ അയാള്‍ക്ക് മനസ്സു മാറാനുള്ള അവസരം നിങ്ങള്‍ നിഷേധിക്കുകയാണ്.

ആള്‍ക്കൂട്ടത്തില്‍ നിന്ന്:

മനം മാറ്റമോ? മൃഗങ്ങള്‍ക്കോ? ഹൃദയം ചൂഴ്‌ന്നെടുക്കുകയാണു് വേണ്ടത്.

ഗാന്ധി:

ചോര കൊണ്ട് ചോര കഴുകിക്കളയാനാവില്ല.

(ആളുകള്‍ പിറുപിറുത്തു പിരിയുന്നു)

ഒരു മുസ്ലീം:

(ഒരു കൊച്ചുകുട്ടിയെ എടുത്ത് ഓടിവന്ന്): ദാ, പുടിച്ചോ, ഇദിന്റെ ഉമ്മാനേം ബാപ്പാനേം ജഗളക്കാര് കൊന്നുകളഞ്ഞു. ഇദുപോലെ ആയിരക്കണക്കിനാ മുസ്ലീം കുട്ട്യോള്. ന്താ, നിങ്ങ ഇബരെയൊക്കെ നോക്കി ബലൂതാക്ക്വോ?

ഗാന്ധി:

കുട്ടികളെയെങ്കിലും ഹിന്ദുവെന്നും മുസ്ലീമെന്നും വേര്‍തിരിക്കാതിരിക്കൂ. ഒരാള്‍ ഒരു മതത്തില്‍ ജനിക്കുന്നത് തീര്‍ത്തും യാദൃച്‌ഛികമാണ്. ഈ കുട്ടി ഹിന്ദുവോ സിഖോ ആയിരുന്നെങ്കില്‍ അനാഥത്വത്തിനു വേദന കുറയുമായിരുന്നോ? ദുഃഖത്തിനു മതമില്ല. ആര്‍ക്കു മുറിവേറ്റാലും വരുന്ന ചോര ഒന്നു തന്നെ.

മുസ്ലീം:

ഒരു ഞൊടി ഞാന്‍ പ്രവാചകനെ മറന്ന് പോയി ബാപ്പൂ. ബാള് കൊണ്ടല്ലാ സ്‌നേഹം കൊണ്ടാണ് യുദ്ധം ജയിക്കേണ്ടതെന്ന്... പടച്ചോനെ, മാപ്പ്, മാപ്പ്. യത്തീങ്ങളെ തൊണയ്‌ക്കണേ!

(വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു)

(സ്‌ക്രീനില്‍: “ഒക്‌ടോബര്‍ 2, 1947” ഒരു പ്രാര്‍ത്ഥനായോഗം. ഒരു കുട്ടി വന്ന് ഗാന്ധിയെ ഒരു പൂമാല ഇടുവിക്കുന്നു.)

കുട്ടി:

ഇന്ന് ബാപ്പൂവിന്റെ പിറന്നാളല്ലേ?

ഗാന്ധി:

(കുട്ടിയെ നിറുകയില്‍ ഉമ്മവച്ച്) ഓ, ഞാനതു മറന്നുപോയി. (പാടുന്നു)

 രഘുപതി രാഘവരാജാറാം
 പതീത പാവന സീതാറാം.
 ഈശ്വര് അള്ളാ തേരേ നാം
 സബ്കോ സന്‍മതി ദേ ഭഗവാന്‍.

(കുറേപ്പേര്‍ ഏറ്റു പാടുന്നു)

ഗാന്ധി:

ആരാണ് സോറാസ്‌ട്രിയന്‍ പ്രാര്‍ത്‌ഥന വായിക്കുന്നത്?

ഒരു സ്‌ത്രീ:

“ഹേ, ആഹൂറാ മസ്ദാ, ഏറ്റവും മഹത്തായ മതത്തിന്റെ വചനവും കര്‍മ്മങ്ങളും എനിക്ക് വെളിപ്പെടുത്തിയാലും. ധര്‍മ്മത്തിന്റെ പാതയിലുറച്ചു നിന്ന് ഞാന്‍ അങ്ങേയ്‌ക്കു സ്‌തുതി പാടട്ടെ.”

ഒരാള്‍:

(ബൈബ്ള്‍ തുറന്ന്) എന്റെ ദൈവമേ, എന്റെ ദൈവമേ, നീ എന്നെ കൈവിട്ടതെന്ത്? നീ എന്നെ സഹായിക്കുന്നതില്‍ എന്റെ അലമുറയില്‍ നിന്നും ഇത്രമേല്‍ ദൂരെയായിരിക്കുന്നതെന്ത്? (പേജു മറിച്ച്) നായ്ക്കള്‍ എന്നെ വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ദുഷ്ടരുടെ സംഘം എന്നെ അകപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. അവരെന്റെ കൈകാലുകള്‍ തുളച്ചു കീറിയിരിക്കുന്നു. അവര്‍ എന്റെ വസ്‌ത്രങ്ങള്‍ പങ്കിടുന്നു. എന്റെ ഉടുപ്പിനായി നറുക്കിടുന്നു. എങ്കിലും എന്നില്‍ നിന്നകന്നു പോകരുതേ, ഹേ സര്‍വ്വേശ്വരാ...

ഗാന്ധി:

മനു, കൊറാന്‍

മനു:

(വായിക്കുന്നു) ആകാശഭൂമികളെ സൃഷ്‌ടിച്ചിരിക്കുന്ന അല്ലാഹുവിന്റെ നേരെ ഋജുമനസ്സോടെ, അനുസരണയോടെ, ഞാനിതാ എന്റെ മുഖം തിരിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഒരു കേള്‍വിക്കാരന്‍:

അതു വായിക്കരുത്.

മറ്റൊരാള്‍:

അത് വായിച്ചിട്ടാണ് മുസ്ലീങ്ങള്‍ ഞങ്ങളുടെ പെങ്ങന്മാരെ മാനം കെടുത്തിയത്, ഞങ്ങളുടെ ജേഷ്ഠന്മാരെ കൊന്നത്.

വേറൊരാള്‍:

ഗീത വായിക്കൂ, ഗീത, കണ്ണിനു കണ്ണ്, ജീവനു ജീവന്‍. ഇത് കുരുക്ഷേത്രമാണ്. ധര്‍മ്മം രക്ഷിക്കാന്‍ യുദ്ധമാകാം.

ഗാന്ധി:

നിങ്ങള്‍ രക്ഷിക്കുന്ന ധര്‍മ്മം ഏതാണ്? ഹിന്ദുവിനു മാത്രമായി ഒരു ധര്‍മ്മമുണ്ടോ? ഹിന്ദുക്കള്‍ പഞ്ചാബില്‍ മുസ്ലീങ്ങളെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്‌തപ്പോള്‍ ആ ധര്‍മ്മം എവിടെയായിരുന്നു. ഗീത പഠിപ്പിക്കുന്നതു പ്രതികാരം തന്നെയാണോ? യുദ്ധക്കളത്തില്‍ അഴുകുന്ന ശവങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ നിന്ന് വ്യാസന്‍ കയ്യുയര്‍ത്തി നിലവിളിച്ചതെന്തിനായിരുന്നു?

ഒരാള്‍:

(അത് മദന്‍ലാലാണ്) എന്റെ അച്‌ഛനെ അവര്‍ കൊന്നു. ഞാന്‍ പകരം വീട്ടും. ഗാന്ധി പാകിസ്‌ഥാന്‍ ചാരന്‍! ഗാന്ധി മൂര്‍ദാബാദ്! (കുറേപ്പേര്‍ അയാളോടു ചേര്‍ന്ന് മുദ്രാവാക്യം വിളിച്ച് ഇറങ്ങിപ്പോകുന്നു.)

ഗാന്ധി:

(മനുവിന്റെ ചുമലില്‍ കൈവെച്ചെണീറ്റ്) ആദ്യമായി എന്റെ പ്രാര്‍ത്ഥനായോഗം ഇന്നു മുടങ്ങി. ബ്രിട്ടീഷുകാരും ദക്ഷിണാഫ്രിക്കക്കാരും എന്നോടു ചെയ്യാത്തത് എന്റെ നാട്ടുകാര്‍ എന്നോടു ചെയ്‌തു.

മനു:

ക്ഷമിക്കൂ ബാപ്പൂ. വികാരത്തിനു മുന്നില്‍ അങ്ങയുടെ യുക്‌തികള്‍ നിഷ്‌പ്രയോജനമാണ്.

ഗാന്ധി:

യുക്‌തിയോ? കൂടുതല്‍ വലിയ വികാരത്തിനു വേണ്ടിയാണ് ഞാന്‍ വാദിക്കുന്നത്. ഹോ, ഈശ്വരാ, നിന്റെ പരീക്ഷണങ്ങള്‍ ഇനിയും തീര്‍ന്നില്ലെന്നോ?

(തലകുനിച്ചിരിക്കുന്നു, പിറകില്‍ പാട്ട്)

 ഒലിവുമലകളിലൊരുനാള്‍കണ്ണീ-
 രൊഴുക്കിയൊരുവന്‍ പ്രാര്‍ത്ഥിച്ചൂ
 തിരിച്ചെടുക്കുക തിരിച്ചെടുക്കുക
 ചവര്‍പ്പു മുറ്റിടുമീക്കോപ്പ.
 തിരിച്ചെടുക്കുകയെനിക്കുവേണ്ടി
 നിറച്ചുവെച്ച വിഷക്കോപ്പ...

(സ്‌ക്രീനില്‍ ഒലിവുമലയിലെ ക്രിസ്‌തുവിന്റെ ചിത്രം)
(നെഹ്‌റുവും പട്ടേലും പ്രവേശിക്കുന്നു, കയ്യില്‍ പൂച്ചെണ്ടുകള്‍)

നെഹ്‌റു:

അങ്ങ് പതിവിലേറെ ദുഃഖിതനായിരിക്കുകയാണല്ലോ.

ഗാന്ധി:

(ചര്‍ക്കതിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്താ, ഞാന്‍ ആഹ്ലാദിക്കണമെന്നാണോ ജവഹര്‍ പറയുന്നത്? ആദ്യമായിട്ടാണ് എന്റെ ഒരു പ്രാര്‍ത്ഥനായോഗം ബഹളം മൂലം മുടങ്ങിപ്പോകുന്നത്.

നെഹ്‌റു:

അവര്‍ അങ്ങയെ തിരിച്ചറിയാന്‍ കാലമെടുക്കും. അത് മനസ്സിലാക്കാവുന്നതല്ലേയുള്ളൂ?

ഗാന്ധി:

കല്‍ക്കത്തയില്‍ പോലും ഒടുവില്‍ അവര്‍ കീഴടങ്ങി. പക്ഷെ ഇവിടെ.

നെഹ്‌റു:

ഞാന്‍ ഉറങ്ങിയിട്ട് ഏറെ നാളായി. നരകത്തിന്റെ പ്രധാന മന്ത്രിയായിരിക്കുന്നത് ഒരനുഗ്രഹമല്ല.

ഗാന്ധി:

(മുഖം ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ട്) പെട്ടെന്ന് നിങ്ങള്‍ വൃദ്ധനായ പോലെ.

നെഹ്‌റുവും പട്ടേലും:

അങ്ങേയ്‌ക്ക് ജന്‌മദിനാശംസകളുമായാണ് ഞങ്ങള്‍ വന്നത്. (പൂച്ചെണ്ടുകള്‍ നീട്ടുന്നു)

ഗാന്ധി:

(അവ വാങ്ങി വിളിക്കുന്നു) ആവൂ ഇതാ പൂക്കള്‍. (തുടക്കത്തില്‍ കണ്ട കുട്ടി വന്ന് ചെണ്ടുകള്‍ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘ഹായ്’, എന്നാസ്വദിച്ചുകൊണ്ട്) ഓര്‍മ്മിക്കണമെന്നു കരുതിയതല്ല. പക്ഷേ, കത്തുകളും കമ്പികളും ആളുകളും അതോര്‍ക്കുന്നു. ഒരു കാലത്ത് ഞാന്‍ 125 വയസ്സു വരെ ജീവിച്ചിരിക്കണം എന്നാശിച്ചിരുന്നു. ലോകത്തെ മുഴുവന്‍ അഹിംസ പഠിപ്പിക്കാന്‍. എന്നാലിന്ന് (ഇടര്‍ച്ച) എന്റെ സ്വന്തം ജനങ്ങളെ അതു പഠിപ്പിക്കാനാവുന്നില്ല. എന്റെ തോല്‍വിയുടെ പിറന്നാളാണിന്ന്. ഇനി എനിയ്ക്ക് പിറന്നാളുകള്‍ വേണ്ടാ. ഇന്ന് എനിയ്ക്ക് ഉപവാസമാണ്. ആളുകള്‍ എന്നെ അഭിനന്ദിക്കുന്നതെന്തിനെന്ന് എനിക്ക് മനസ്സിലാകുന്നില്ല. അനുശോചിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.

പട്ടേല്‍:

അങ്ങയുടെ വിഷമം ഞങ്ങള്‍ക്കു മനസ്സിലാകുന്നുണ്ട്. പക്ഷെ, അങ്ങയുടെ നേതൃത്വമാണ് ഇന്ത്യയെ ഇവിടെ കൊണ്ടെത്തിച്ചതെന്ന് മറക്കാന്‍ കഴിയുന്നില്ല.

ഗാന്ധി:

(പൊട്ടിച്ചിരിച്ച്) ശരിക്കും! ഗാന്ധി ഒരു കഴുത തന്നെ. ഇംഗ്ലീഷുകാര്‍ പോയാല്‍ പ്രശ്‌നമൊക്കെ തീരുമെന്നാണ് അയാള്‍ കരുതിയത്. ഇന്ത്യാക്കാര്‍ക്ക് പരസ്‌പരം കൊല്ലാനും തിന്നാനുമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമാണ് കിട്ടിയതെന്ന് ഇപ്പോഴല്ലേ മനസ്സിലായത്!

പട്ടേല്‍:

(ഇളിഭ്യത മറച്ച്) അതല്ല... ഇന്ത്യയ്‌ക്ക് സ്വരാജ്യം കിട്ടിയത് അങ്ങയുള്ളതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ്.

ഗാന്ധി:

ഞാനങ്ങനെ കരുതുന്നില്ല. തെറ്റുകളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം ഞാനേല്‍ക്കാം. പക്ഷെ, ഊരും പേരുമറിയാത്ത ലക്ഷക്കണക്കിനു മനുഷ്യരുടെ ത്യാഗമാണ് ഇന്ത്യയെ സ്വതന്ത്രയാക്കിയത്. വിശേഷിച്ചും നിസ്വരായ മനുഷ്യര്‍. പണിശാലകളില്‍ ജോലി നിര്‍ത്തിവെച്ച് കുടുംബത്തെ പട്ടിണിക്കിട്ട് തടവറയുടെയും മരണത്തിന്റെയും ഇരുട്ടിലേയ്‌ക്ക് നെഞ്ചു വിരിച്ച് കടന്നുപോയ ദേശസ്‌നേഹികള്‍.

നെഹ്‌റു:

എങ്കിലും അങ്ങ് കാണിച്ച വെളിച്ചമില്ലായിരുന്നെങ്കില്‍...

ഗാന്ധി:

(വിലക്കി) മതി. പ്രശംസകളെന്നെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രശംസിച്ചവര്‍ തന്നെയാണെന്നെ വഞ്ചിച്ചത്. ജവഹര്‍, ക്ഷമിക്കൂ. നിങ്ങളുടെ ആസൂത്രണത്തോട് എനിയ്‌ക്കു തെല്ലും യോജിക്കാന്‍ കഴിയുന്നില്ല. അത് ഗ്രാമങ്ങളെ തകര്‍ത്ത് പട്ടണങ്ങളെ വളര്‍ത്തും. തൊഴിലാളികള്‍ വന്‍യന്ത്രങ്ങളുടെ അടിമകളാവും. അവരെ പിഴിഞ്ഞൂറ്റി ഒരു ന്യൂനപക്ഷം തടിച്ചു കൊഴുക്കും. തൊഴിലില്ലായ്‌മ പെരുകും. സ്വാശ്രയത്വം നഷ്‌ടപ്പെട്ടാല്‍ നമ്മുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്‌ടപ്പെടും. ഇനി വിദേശികള്‍ വരുന്നത് നേരിട്ടാവില്ല. അവര്‍ നമ്മുടെ വിഭവങ്ങള്‍ കൊള്ളയടിക്കും. അവരുടെ ഉത്പന്നങ്ങള്‍ക്ക് നമ്മുടെ നാട് ഒരങ്ങാടിയാക്കും. നമുക്ക് പദ്ധതിച്ചെലവുകള്‍ക്ക് അവരില്‍ നിന്നും കടം വാങ്ങേണ്ടിവരും. ഒടുവില്‍ പലിശ കൊടുക്കാന്‍ നമുക്ക് അഭിമാനം പണയപ്പെടുത്തേണ്ടി വരും. അവര്‍ കൊട്ടുന്ന താളത്തിന് നാം തുള്ളേണ്ടിവരും.

നെഹ്‌റു:

കൈത്തൊഴിലുകള്‍ക്കും ഗ്രാമീണ വ്യവസായങ്ങള്‍ക്കും പ്രത്യേക സംരക്ഷണം നല്‍കുന്നുണ്ടല്ലോ. ബാപ്പൂ.

ഗാന്ധി:

ആ സംരക്ഷണം ആവശ്യമാക്കുന്ന ദുരവസ്ഥയെ കുറിച്ചാണ് ഞാന്‍ പറയുന്നത്. (ശബ്‌ദം താഴ്‌ത്തി) ക്ഷമിക്കണം ജവഹര്‍. നിങ്ങള്‍ക്കാര്‍ക്കും എന്നെ മുഴുവന്‍ മനസ്സിലായിട്ടില്ല. നിങ്ങള്‍ക്കാവശ്യം കൂറ്റന്‍ അണക്കെട്ടുകളും വമ്പന്‍ ഫാക്‌ടറികളും വിപണി നിറയെ സുഖഭോഗ വസ്‌തുക്കളുമാണ്. പ്രകൃതി, മനുഷ്യന്‍, ആനന്ദം ഇവയെക്കുറിച്ചൊന്നും നിങ്ങള്‍ ചിന്തിക്കുന്നില്ല. എന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് ഇന്ത്യയിലെ നിരക്ഷരനും ഭൂമിയില്ലാത്തവനുമായ ഗ്രാമീണ കര്‍ഷകന്‍ മാത്രമാണ്. അവന്റെ കയ്യില്‍ അധികാരം എത്താത്തിടത്തോളം കാലം നമ്മുടെ ജനാധിപത്യം കാമ്പില്ലാത്ത വെറും പുറന്തോടായിരിക്കും.

പട്ടേല്‍:

നമ്മുടെ ദരിദ്രരില്‍ ഒരു വലിയ വിഭാഗം അധഃകൃതരാണല്ലോ.

ഗാന്ധി:

അതെ, മൂവ്വായിരം വര്‍ഷമായി മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ കഴിയുന്ന ആ മനുഷ്യരിലാണെന്റെ വിശ്വാസം. എല്ലാം സൃഷ്‌ടിച്ച് ഒന്നുമില്ലാതെ കഴിയുന്ന അവരാണ് എന്റെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറ.

പട്ടേല്‍:

അപ്പോള്‍ അംബേദ്കറുമായി അഭിപ്രായവ്യത്യാസം എവിടെയാണ്?

ഗാന്ധി:

ഞങ്ങളുടെ സമീപനങ്ങള്‍ പരസ്‌പരവിരുദ്ധമല്ല, പരസ്‌പരപൂരകമാണ്. അംബേദ്‌കര്‍ വിശ്വസിക്കുന്നത് നിയമനിര്‍മ്മാണത്തിലൂടെ അധഃസ്ഥിതരുടെ പ്ര‌ശ്‌നങ്ങള്‍ പരിഹരിക്കാമെന്നാണ്. അദ്ദേഹം ഭരണകൂടത്തെയാണ് പ്രധാനമായും ആശ്രയിക്കുന്നത്. എന്നാല്‍ അതുകൊണ്ട് തീരുന്നതല്ല അധഃകൃതരുടെ പ്രശ്‌നങ്ങള്‍. അവരെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ആശ്രിതരാക്കുകയല്ല വേണ്ടത്; അധികാരം അവരിലെത്തുംവിധം വികേന്ദ്രീകരണം വേണം, ഞാന്‍ അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിനെതിരാണ്, പട്ടാളവും പോലീസും കയ്യിലുള്ള വന്‍ഭരണകൂടങ്ങള്‍ നമുക്ക് വേണ്ടാ; ഉദ്യോഗസ്ഥപ്രഭുക്കളും വേണ്ടാ, അവര്‍ണ്ണജനത എത്രമാത്രം സാമ്പത്തിക പദവി നേടിയാലും ഇന്ത്യയിലെ സവര്‍ണ്ണര്‍ അവരോടുള്ള സമീപനം മാറ്റിയില്ലെങ്കില്‍ അവര്‍ക്ക് ഇന്ത്യന്‍ സമൂഹം പീഡകരുടേതായിത്തോന്നും. അവര്‍ അന്യരായിത്തുടരും. സവര്‍ണ്ണരുടെ സമീപനം മാറ്റിയെടുക്കാനാണ് എന്റെ ശ്രമം. പന്തിഭോജനവും ഭങ്ഗികോളണികളിലെ താമസവുമെല്ലാം അതാണ് ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത്. അയിത്തം ആഫ്രിക്കയില്‍ ഞാന്‍ കണ്ട അപ്പാര്‍ത്തെയ്റ്റിനെക്കാള്‍ മനുഷ്യത്വഹീനമാണ്.

നെഹ്‌റു:

എങ്കിലും അങ്ങ് മതവും രാഷ്‌ട്രീയവും കൂട്ടിക്കുഴയ്‌ക്കുന്നുവെന്ന് ചിലര്‍ പറഞ്ഞാല്‍...

ഗാന്ധി:

ആത്‌മീയതയില്ലാത്ത രാഷ്‌ട്രീയം അധികാരലീല മാത്രമായിരിക്കും.

നെഹ്‌റു:

അങ്ങ് മഹാത്‌മാവാണ്. അങ്ങേയ്‌ക്ക് മതം കൊണ്ട് രാഷ്‌ട്രീയത്തെ മൂല്യവത്താക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞെന്നിരിക്കും. പക്ഷെ, വെറും വര്‍ഗ്ഗീയവാദികളുടെ കയ്യില്‍ മതരാഷ്‌ട്രീയം ഒരായുധമായി മാറും. വര്‍ഗ്ഗീയത വളര്‍ത്തിയാണ് ബ്രിട്ടീഷുകാര്‍ നമ്മെ വിഭജിച്ചു ഭരിച്ചത്. ഒടുവിലതു നാടിനെത്തന്നെ പിളര്‍ന്നു. മതത്തെ നാം രാഷ്‌ട്രീയത്തില്‍ നിന്നു വേര്‍പെടുത്തിയില്ലെങ്കില്‍ ഇന്ത്യയെ ഇനിയും പലകുറി വിഭജിക്കേണ്ടിവരും.

ഗാന്ധി:

വര്‍ഗ്ഗീയത മതത്തിന്റെ നേര്‍വിപരീതമാണ്. എന്റെ മാതൃകകള്‍ ബുദ്ധനും കബീറും നാനാക്കും ബസവയും രാമകൃഷ്‌ണനും വിവേകാനന്ദനുമാണ്. അവരുടെ ആത്‌മീയത സാമ്പ്രദായിക മതങ്ങളില്‍ നിന്നെത്രയോ ഉയരത്തിലായിരുന്നു. അത് ഇന്ത്യന്‍ സമൂഹത്തെ വിഘടിപ്പിക്കയല്ല ഒന്നിപ്പിക്കയാണ് ചെയ്‌തത്.

പട്ടേല്‍:

നിര്‍ഭാഗ്യവശാല്‍ ജിന്നമാരും സവര്‍ക്കര്‍മാരും അങ്ങയേപ്പോലുള്ള യോഗീവര്യന്മാരല്ല. അവര്‍ക്ക് സ്ഥാപിതതാത്പര്യങ്ങളുണ്ട്. അവര്‍ക്ക് മതം തികച്ചും ഭൗതികമായ, ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന, ഒരു സംഘശക്‌തിയാണ്.

ഗാന്ധി:

എന്തോ... ഇനി എന്നെക്കൊണ്ട് നിങ്ങള്‍ക്കോ ഇന്ത്യക്കോ ഒരു പ്രയോജനവുമില്ലെന്നെനിക്കു തോന്നുന്നു. നിങ്ങള്‍ അധികാരികളായിക്കഴിഞ്ഞു. ഭരണം നിറയെ അഴിമതിയാണ്. കോടിക്കണക്കിനാളുകള്‍ പട്ടിണി കിടക്കുന്ന ഒരു നാട്ടില്‍ നിങ്ങളുടെ മന്ത്രിമാര്‍ ഡിന്നറുകളും സദ്യകളും നടത്തുന്നു. പടിഞ്ഞാറന്‍ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രലോഭനത്തില്‍ നിങ്ങള്‍ കുരുങ്ങിക്കഴിഞ്ഞു. നെഹ്‌റുവിന്റെ ക്ഷേമരാഷ്‌ട്രം അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിനൊരു മറ മാത്രമാണ്.

നെഹ്‌റു:

ഇടയന്മാരില്ലെങ്കില്‍...

ഗാന്ധി:

ഇടയന്മാര്‍ ചെന്നായ്‌ക്കളായി മാറുന്നതു ഞാന്‍ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; നയിക്കുന്ന കാലിക്കോല്‍ കൊല്ലുന്ന ഇരുമ്പുദണ്‌ഡായി മാറുന്നതും... നിങ്ങള്‍ നാഗരികവരേണ്യ വര്‍ഗ്ഗങ്ങള്‍ ഒരു പുതിയ ചൂഷക വര്‍ഗ്ഗമായി മാറുകയാണ്... കുറേക്കാലം നിങ്ങള്‍ നാട്ടിന്‍ പുറങ്ങളില്‍ താമസിക്കണം. അവര്‍ കാലികളെ കഴുകുന്ന കുളത്തിലെ വെള്ളം കുടിക്കണം. വെയിലില്‍ കുനിഞ്ഞുനിന്ന് പണിയെടുക്കണം, എന്നിട്ട് ആട്ടും ചവിട്ടുമേറ്റ് പട്ടിണി കിടക്കണം... നിങ്ങള്‍ ഇന്ത്യയെ ശരിക്കും കണ്ടെത്തിയോ, മിസ്‌റ്റര്‍ നെഹ്‌റൂ?

നെഹ്‌റു:

ശരിയാകാം... ഞാനൊരു കാല്‌പനികന്‍ മാത്രമായിരിക്കാം... (ഗാന്ധിയെ തൊഴുത്) ശരി, ബാപ്പൂ. അങ്ങെന്നെ ഏല്‌പിച്ച മുള്‍ക്കിരീടം എന്നെ വിളിക്കുന്നു...

ഗാന്ധി:

(തൊഴുത്) നന്ദി. (പട്ടേലും ഗാന്ധിയെ തൊഴുന്നു. നെഹ്‌റുവും പട്ടേലും പോകുന്നു.)

(വെളിച്ചം മങ്ങുന്നു)

ഗാന്ധി:

(ഇരുട്ടിലിരുന്ന്) ഈശ്വരാ, ഒരടി, ഒരടി മാത്രം, എന്നെ മുന്നോട്ടു നയിക്കൂ.

— 18 —
ലേലം

(ഗായകസംഘം പാടുന്നു)

 പടയോട്ടമെല്ലാം, ജയിക്കുന്നതാര്? — ആണ്
 കനകസിംഹാസനം കയറുന്നതാര്? — ആണ്, ആണ്
 പടകളെപ്പാലൂട്ടിപ്പോറ്റിയതാര്? — പെണ്ണ്
 പണയമായ് പലകമേല്‍ വീഴുന്നതാര്? — പെണ്ണ്, പെണ്ണ്.
 നായകന്‍ വീരപ്പതക്കങ്ങള്‍ വാങ്ങാന്‍
 രാജകൊട്ടാരത്തിന്‍ കോണി കേറുമ്പോള്‍
 താഴെ വിധവതന്‍ വെള്ളവസ്‌ത്രത്തില്‍
 മൂടിത്തലതാഴ്‌ത്തിത്തേങ്ങുന്നതാര്? — പെണ്ണ്, പെണ്ണ്
 പ്രണയവും യാചിച്ചുവന്നെത്തുവോള്‍തന്‍
 മുലകളും മൂക്കും മുറിക്കുന്നതാര്? — ആണ്, ആണ്
 അരചനാം പുരുഷന്റെയന്തസ്സ് കാക്കാന്‍
 നിറവയറായ് കാട്ടിലലയുന്നതാര്? — പെണ്ണ്, പെണ്ണ്.
 മുറുകുന്നോരടരിന്റെ കഥകേട്ടു കേട്ട്
 പുളകമണിയാന്‍ മനയിലാര്‍ നിന്നു?— ആണ്, ആണ്
 ചുടുചോരയില്‍ വീണു മക്കള്‍ പിടഞ്ഞ
 പടനിലപ്പൊടിയിലുരുണ്ടവളാര്? — പെണ്ണ്, പെണ്ണ്
 കണവി മരിച്ചാലാരെരിയുന്നു ചിതയില്‍? — പെണ്ണതു പെണ്ണ്
 കണവന്‍ മരിച്ചാലാരെരിയുന്നു ചിതയില്‍? പെണ്ണതു പെണ്ണ്
 ലഹളയില്‍ മാനംകെട്ടുഴലുന്നതാര് — പെണ്ണാണ്, പെണ്ണ്
 അവളെ വിലകെട്ടി വാങ്ങുന്നതാര്? — ആണാ,ണൊരാണ്.

(സ്‌ക്രീനില്‍: ‘ലാഹോര്‍’ ഒരു നാല്‍ക്കവല. ഒരു യുവതിയെ തൂണില്‍ ചേര്‍ത്തു കെട്ടിയിട്ടിരിക്കുന്നു. യുവതി തലകുനിച്ചാണ് നില്പ്.)

ലേലക്കാരന്‍:

ഇതാ ഹിന്ദുവായിരുന്ന ഇവള്‍ ഇപ്പോള്‍ നമ്മുടെ മതക്കാരിയായിരിക്കുന്നു. ഇവളുടെ പുതിയ പേര് ‘അള്ളാരാഖി’ എന്നാണ്. (ആളുകള്‍ ‘ഹായ്, നല്ല പേര്’ എന്നാര്‍ത്തു വിളിക്കുന്നു) ‘പടച്ചവന്‍ രക്ഷിച്ചവള്‍’ എന്നര്‍ത്ഥം. ഇന്നു രാവിലെ ഇവളെ നമ്മള്‍ പശുവിറച്ചി തീറ്റി. (വീണ്ടും ആര്‍പ്പുവിളി) ഇതാ ഇവളിപ്പോള്‍ വില്‌പനയ്‌ക്കാണ്. നോക്കൂ. തൊട്ടാല്‍ ചോര തെറിക്കുന്ന പ്രായം. പട്ടുപോലുള്ള തൊലി. നല്ല മുടി. നിറഞ്ഞ ഉടല്‍. ആര്‍ക്കും വില തന്നു കൊണ്ടുപോവാം.

(യുവതി പല്ലിറുമ്മുന്നു)

ഒരാള്‍:

പത്തുരൂപാ.

മറ്റൊരാള്‍:

അമ്പതുരൂപാ.

ലേലം:

അമ്പതുരൂപാ, അമ്പതു രൂപാ.

മൂന്നാമതൊരാള്‍:

നൂറുരൂപാ.

ലേലം:

നൂറു രൂപാ, ഒരു വാക്ക്.

നാലാമതൊരാള്‍:

നൂറ്റിയമ്പതുരൂപാ.

ലേലം:

നൂറ്റിയമ്പത്, ഒരുവാക്ക്, ഒരു വാക്ക്... (മറ്റാരും വിളിക്കുന്നില്ല) നൂറ്റിയമ്പത് — രണ്ടുവാക്ക് — നൂറ്റിയമ്പത്... നൂറ്റിയമ്പത്... ലേലമുറപ്പിക്കട്ടെ?... മൂന്നുവാക്ക്... (യുവതിയുടെ കെട്ടഴിച്ച്) നിനക്ക് ഭാഗ്യമുണ്ട്. ഇയാള്‍ നല്ലവനാ. നന്നായി തീറ്റിപ്പോറ്റും.

(യുവതി കുതറുന്നു, ഓടിപ്പോകാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നു, എല്ലാവരും കൂടി അവളെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന് നാലാമനെ ഏല്‌പിക്കുന്നു.)

ലേലം:

അങ്ങനെ നമ്മള്‍ കടം വീട്ടി. എന്റെ പെങ്ങള് സൈനബായെ അവര് പിടിച്ച് ഒരു സിക്കുകാരന്‍ കിഴവനു വിറ്റത് ഇന്നലെയാ.

ഒരു കിഴവന്‍:

മോനേ, നീയൊരു മിടുക്കനാണല്ലോ. എനിക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ട സാധനങ്ങളുടെ ലിസ്റ്റാ ഇത്. (കീശയില്‍ നിന്ന് കടലാസ്സെടുത്ത്) ഒരു പശുവും കിടാവും, ഒരു കട്ടിലും കിടക്കയും, പാത്രങ്ങള്‍, ഒരലമാര, ഒരു വീട്. അഞ്ചുസെന്റ് പുരയിടം... എല്ലാം കൂടി ഏഴായിരം രൂപാ വരും. സര്‍ക്കാര്‍ ഈ പണം എനിയ്‌ക്കു തരില്ലേ? ആട്ടെ, ഈ സര്‍ക്കാരെവിടെയാ ഇരിക്കുന്നേ?

ലേലം:

(പരിഹാസം) സര്‍ക്കാരോ, ദാ, അവിടെ.

കിഴവന്‍:

(പുരികത്തില്‍ കൈവെച്ച് ദൂരേയ്ക്കു നോക്കി) ഒന്നും കാണാനില്ലല്ലോ മോനേ. അവിടെ ഒരു മരമാ.

ലേലം:

അതു തന്നെയാ നമ്മുടെ സര്‍ക്കാര്‍, തത്കാലം വേനലാ. ഉണങ്ങിയിരിക്കയാ. മഴപെയ്യട്ടെ, തളിരിടും. (ഉറക്കെച്ചിരിക്കുന്നു, കുറെ ആളുകളും. കിഴവന്‍ അമ്പരന്നു നില്‍ക്കുന്നു. ഒരു സിഖുകാരി ഓടി വരുന്നു)

സിഖ്കാരി:

ഭായി സാബ്, എന്റെ അച്‌ഛനെയും ആങ്ങളയെയും നിങ്ങളുടെ കൂട്ടര്‍ കൊന്നു കളഞ്ഞു. ഞാനൊറ്റക്കായി. എന്നെ അവര്‍... (മുഖം പൊത്തുന്നു) ഞാന്‍... മരിക്കാന്‍ നോക്കി. ധൈര്യം വരുന്നില്ല. എന്നെ ഒന്നു കൊന്നുതരാമോ?

ലേലം:

നിനക്കു നല്ലൊരു കുഞ്ഞുണ്ടാകും. അതിനെ എനിക്കു തന്നാല്‍ മതി. എനിക്കു കുട്ടികളില്ല. എന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോരൂ.

ഒരാള്‍:

എന്റെ വീട്ടില്‍ വേലയ്‌ക്കൊരാള്‍ വേണം... പോരുന്നോ?

ലേലം:

ആദ്യത്തെ അവകാശം എനിക്കാണ്. ഞാന്‍ നിനക്ക് ഇവളെ പണയമായി തരാം. പ്രസവം കഴിഞ്ഞ് തിരിച്ചു തരണം. എന്തു തരും?

അയാള്‍:

തീറ്റിപ്പോറ്റിയാല്‍ മുതലാവുമോ?

ലേലം:

ഓ, തൊഴുത്തില്‍ കെട്ടിയാല്‍ മതി. (ചിരിക്കുന്നു. ഇരുവരും പണം കൈമാറുന്നു)

യുവതി:

(പേടിച്ചു വിറച്ച്) ഇയാള്‍ ശരിക്കും എന്നെ തൊഴുത്തില്‍ കെട്ടുമോ?

ലേലം:

ഏയ്, ഗുരുനാനാക്കിനോട് ഞങ്ങള്‍ക്കൊക്കെ വലിയ ബഹുമാനമാ. അതുകൊണ്ട് മാത്രം (ഗുരുനാനാക്കിന്റെ പദ്യശകലം ഉച്ചരിക്കുന്നു)

 ഖിമ വിഹുനെ ഖാപ് ഗായെ
 ഖുഹനീ ലാഖ് അസംഖ്...
 ക്ഷമകൈവിട്ടവര്‍ നാശമടഞ്ഞവര്‍ അസംഖ്യലക്ഷങ്ങള്‍;
 പരമാത്‌മാവിനെയറിഞ്ഞ മുക്‌തര്‍ ബന്ധനമറിയാത്തോര്‍...

യുവതി:

(വെറുപ്പോടെ): സാത്താന്‍ വേദഗ്രന്ഥം ഉദ്ധരിക്കുന്നുവെന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്.

ലേലം:

(പതുക്കെ, സ്വയമുണര്‍ന്നവനെപ്പോലെ) ഞാന്‍ സാത്താനല്ല. ഞാന്‍ കണ്ട കാഴ്‌ചകളാണ് എന്നെ ഇങ്ങനെയാക്കിയത് (തല കുനിക്കുന്നു)

യുവതി:

ക്ഷമിക്കൂ ഭായിസാബ്.

ലേലം:

എന്താണ് വിളിച്ചത്? ഭായിസാബ്... ഒന്നുകൂടി വിളിക്കൂ. ഒന്നുകൂടി. ഓ. ബഹന്‍ജീ... എന്നെ നിന്റെ ഇക്കാക്കയായി കരുതിക്കോളൂ. നീ ആരുടേയും കൂടെ പോകുന്നില്ല. എന്റെ വീട്ടിലേയ്‌ക്കു പോന്നോളൂ. എന്റെ അനിയത്തിയായി.

യുവതി:

ഭായിസാബ്... ഭായിസാബ് (കരച്ചിലും ചിരിയും)

(ആള്‍ക്കൂട്ടം പിരിയുന്നു)

— 19 —
കത്തികള്‍

(സ്‌ക്രീനില്‍: പൂന, 47 നവംമ്പര്‍ 1)

പാട്ട്:

 കത്തിരാവുകയാണു നാടിന്‍
 ശത്രു: കരുതിയിരിക്കുക!
 സ്വസ്‌തികക്കൊടി പൊക്കിയാദൂര്‍-
 ‌ബുദ്ധി: കരുതിയിരിക്കുക!
 മൂടുമേ മിഴി വീരഗാഥകള്‍
 പാടി: കരുതിയിരിക്കുക!
 ഗീതയോതി വിഷം നിറയ്‌ക്കും
 ചോര: കരുതിയിരിക്കുക!
 പൂണുനൂലാല്‍ കുരലറുക്കും
 ജാതി: കരുതിയിരിക്കുക!

(‘ഹിന്ദുരാഷ്‌ട്രം’ എന്ന ബോര്‍ഡ് അലങ്കരിച്ചു തൂക്കിയിരിക്കുന്നു. പത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഘാടനം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒരു മേശപ്പുറത്ത് കുറച്ച് മധുരപലഹാരങ്ങള്‍, കാപ്പിക്കെറ്റില്‍. അരികില്‍ ഒരു കസേരയില്‍ ഗോദ്സേ. നാരായണ്‍ ആപ്‌തേ പ്രവേശിക്കുന്നു. വര്‍ണ്ണശബളമായ ഹേമന്തവേഷം. മുപ്പത്തിനാലു വയസ്സുണ്ട്. ഗോദ്സേയും ആപ്‌തേയും പരസ്‌പരം കൈകൂപ്പുന്നു.)

ഗോദ്സേ:

ഗാന്ധി പറഞ്ഞത് അയാളുടെ ശവത്തിനു മുകളിലേ ഇന്ത്യയെ പങ്കുവെയ്‌ക്കൂ എന്നല്ലേ? എന്നിട്ടെന്തായി? ഇന്ത്യ രണ്ടായി. ഹിന്ദുസ്‌ത്രീകളെ അവര്‍ മാനം കെടുത്തുന്നു. പുരുഷന്മാരെ വെട്ടിനുറുക്കുന്നു. അപ്പോഴാണയാളുടെ ഒരഹിംസാ പ്രസംഗം! ഇരയാണത്രേ ജയിക്കുന്നത്! സഹനമാണത്രേ ശക്തി! കോണ്‍ഗ്രസ്സുകാര്‍ ഹിന്ദുക്കള്‍ക്കു വേണ്ടി ഒരു ചെറുവിരലനക്കുന്നുണ്ടോ? ... ആട്ടെ, നിങ്ങളെന്തേ വൈകാന്‍? പത്രത്തിന്റെ ഉദ്ഘാടനം കഴിഞ്ഞ് ആളുകളൊക്കെ പിരിഞ്ഞല്ലോ?

ആപ്‌തേ:

ഞാന്‍ വീരസവര്‍ക്കറെ കാണാന്‍ പോയിരുന്നു. അദ്ദേഹവും പറയുന്നത് ഇതുതന്നെ-ഗാന്ധിയുടെ അഹിംസകൊണ്ട് കാര്യം നടക്കില്ലെന്ന്.

ഗോദ്സേ:

അതു പിന്നെ പറയാതിരിക്കുമോ? സവര്‍ക്കര്‍ വിപ്ലവകാരിയല്ലേ? ലണ്ടനില്‍വെച്ച് ഒരു ബ്രിട്ടീഷ് ഓഫീസറെ കൊല്ലാനേര്‍പ്പാടുചെയ്‌തതിനാണദ്ദേഹം തടവിലായത്. ആന്‍ഡമാനില്‍ നിന്നു വിട്ടയച്ചപ്പോള്‍ പഞ്ചാബുഗവര്‍ണ്ണറെ ശരിപ്പെടുത്താന്‍ ഏര്‍പ്പാടാക്കി, ബോംബേഗവര്‍ണ്ണരേയും കാച്ചാന്‍ ശ്രമിച്ചു. നമ്മുടെ വഴികാട്ടി മറ്റാരാണ്?

ആപ്‌തേ:

ഹിമാലയം മുതല്‍ കന്യാകുമാരി വരെയുള്ള ഒരു ഹിന്ദു സാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിക്കണമെന്നാണ് സവര്‍ക്കര്‍ പറയുന്നത്. ഹിന്ദുത്വമാണ് ഇന്ത്യയുടെ ആത്‌മാവ്. ഹിന്ദുക്കളെ എന്നും നയിച്ചിട്ടുള്ള നാം ബ്രാഹ്‌മണര്‍ തന്നെ വേണം ഈ പ്രസ്ഥാനം നയിക്കാന്‍. നമുക്കാണല്ലോ അധികാരം നഷ്‌ടപ്പെട്ടത്. താഴെക്കിടക്കാര്‍ സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്‌ടപ്പെട്ടത് അറിഞ്ഞിട്ടുപോലുമുണ്ടാവില്ല.

ഗോദ്‌സേ:

സവര്‍ക്കര്‍ തന്ന പതിനയ്യായിരം രൂപയില്ലെങ്കില്‍ നമുക്കീ പത്രം തുടങ്ങാന്‍ കഴിയുമായിരുന്നോ? ഇനി നാം കരുത്തരാണ്. ഗാന്ധിയുടെ സ്വാധീനം തകര്‍ക്കലാണ് നമ്മുടെ ആദ്യത്തെ ലക്ഷ്യം. അയാളുടെ മുസ്ലീം മൈത്രിയും മിശ്രഭോജനവും...

ആപ്‌തേ:

ഇരിക്കട്ടെ. പെരിമേസണ്‍ പുതുതു വല്ലതുമുണ്ടോ?

ഗോദ്സേ:

ഇല്ലല്ലോ. തിയ്യേറ്ററിലൊരു സിനിമ കളിക്കുന്നുണ്ട്. ”സ്‌കാര്‍ ഫെയ്സ്” അപാരത്രില്ലറാണ്. വരുന്നോ?

ആപ്‌തേ:

ഇല്ല. ഒരപ്‌സരസ്സ് പുറത്തു കാത്തിരിക്കുകയാണ്. (കണ്ണിറുക്കിക്കാട്ടുന്നു.)

ഗോദ്സേ:

ഈ പോക്ക് ശരിയല്ല കെട്ടോ. മദ്യസേവയും സ്‌ത്രീസേവയുമൊന്നും നമുക്കു ചേര്‍ന്നതല്ല. (തല കയ്യില്‍ താങ്ങി) ഹൊ!

ആപ്‌തേ:

തലവേദന തുടങ്ങിയോ? ഇക്കുറിയും ഞാന്‍ തന്നെ ആശുപത്രിയില്‍ കൊണ്ടുപോകേണ്ടിവരുമോ? എന്റെ അപ്‌സരസ്സ്...

ഗോദ്സേ:

ഹും! പൊയ്‌ക്കോളൂ. പൊയ്‌ക്കോളൂ. തലവേദന കുറഞ്ഞു കൊള്ളും.

ആപ്‌തേ:

ഇനി നേരു പറയാമല്ലോ. അപ്‌സരസ്സൊന്നുമല്ല എന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നത്. ദിഗംബറിനെ ഇന്നു കാണാമെന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഇനി നമുക്ക് ആയുധങ്ങള്‍ സംഭരിക്കാതെ പറ്റില്ലല്ലോ.

ഗോദ്സേ:

അങ്ങിനെ പറയൂ. ജിന്നയെ നരകത്തിലയയ്‌ക്കാന്‍ നമുക്കായില്ല. നൈസാമിനെ ശരിപ്പെടുത്താനുള്ള താങ്കളുടെ പരിപാടിയും ശരിയായില്ലല്ലോ.

ആപ്‌തേ:

നമുക്ക് വേരില്‍തന്നെ വെട്ടിയേ തീരു. അതിന്ന് പിസ്‌റ്റളുകള്‍ വേണം.

— 20 —
ഒരു ചര്‍ച്ച

(റോഡരികിലെ ഒരു കലുങ്കില്‍ മൂന്നു പേര്‍. ഒരാളുടെ കയ്യില്‍ അന്നത്തെ പത്രമുണ്ട്.)

പത്രം കയ്യിലുള്ളയാള്‍:

(ഉറക്കെ അല്‌പം തപ്പിത്തപ്പി വായിക്കുന്നു) ഡെല്‍ഹി, ജനുവരി 13: മഹാത്മാ ഗാന്ധി നിരാഹാരസത്യാഗ്രഹമാരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു.

രണ്ടാമന്‍:

നിരാഹാരമോ? എന്താണിപ്പോഴുണ്ടായത്? അക്രമങ്ങളൊക്കെ കുറയുകയാണല്ലോ...

മൂന്നാമന്‍:

ഒന്നും കാണാതെ ഗാന്ധി ഒരുപവാസത്തിനൊരുങ്ങില്ല. വലിയൊരു പൊട്ടിത്തെറി വരാന്‍ പോകുന്നെന്ന് അങ്ങേര്‍ക്ക് തോന്നിയിരിക്കണം.

രണ്ടാമന്‍:

ആട്ടെ, ഗാന്ധി വല്ലതും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ?

ഒന്നാമന്‍:

അഭയാര്‍ത്ഥികള്‍ പിടിച്ചെടുത്ത മുസ്ലീം വീടുകളും പള്ളികളും മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്കു തിരിച്ചുകൊടുക്കണമെന്നതാണ് ഒന്നാമത്തെ ആവശ്യം.

രണ്ടാമന്‍:

എന്നിട്ട്, അവരൊക്കെ ആ ഈച്ചയാര്‍ക്കുന്ന ക്യാമ്പുകളിലേയ്‌ക്കു തിരിച്ചുപോകണമെന്നോ?

ഒന്നാമന്‍:

വിഭജനക്കരാറനുസരിച്ച് ഇന്ത്യ പാകിസ്ഥാനു കൊടുക്കേണ്ട അമ്പത്തഞ്ചുകോടി രൂപാ ഗവണ്‍മെന്റ് ഉടന്‍ തന്നെ കൊടുക്കണമെന്നാണ് രണ്ടാമത്തെ ഡിമാന്റ്.

രണ്ടാമന്‍:

ഓഹൊ. അപ്പോ മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്കു വേണ്ടിത്തന്നെയാണീ നിരാഹാരം, അല്ലേ? ഹിന്ദുക്കള്‍ എന്തും സഹിച്ചുകൊള്ളുമല്ലോ!

മൂന്നാമന്‍:

അതെ, അതാണ് ശരിയായ ഹിന്ദു പാരമ്പര്യം. ഗാന്ധി ശരിയായ ഹിന്ദുപാരമ്പര്യമാണു് ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിക്കുന്നതെന്ന് ഞാന്‍ പറയും.

രണ്ടാമന്‍:

എനിക്കു ബോദ്ധ്യമാവുന്നില്ല. ഹിന്ദുവാണെങ്കി ഹിന്ദുക്കളുടെകൂടെ നില്‍ക്കണം. നമ്മുടെ ഈ സഹിഷ്‌ണുതയാണ് നമ്മുടെ നാടു കുട്ടിച്ചോറാക്കിയത്. ലന്തക്കാര്‍, പറങ്കികള്‍, അറബികള്‍, ബിലാത്തിക്കാര്‍- എല്ലാവരേം നമ്മള്‍ നിറപറവെച്ചു സ്വീകരിച്ചു. അവര്‍ നമ്മുടെ തലയില്‍ കേറുകയും ചെയ്‌തു. ഈ പാരമ്പര്യം വലിച്ചെറിഞ്ഞേ നാമും നാടും രക്ഷപ്പെടു.

ഒന്നാമന്‍:

വീരസവര്‍ക്കറും ആറെസ്സെസ്സുകാരും പറയുന്നതും ഇതുതന്നെ. ഇസ്ലാമും ക്രിസ്തു മതവും പോലെ ഒരുമയും അച്ചടക്കവുമുള്ള മതമായി മാറണം ഹിന്ദുമതവും എന്നാണ് അവരുടെ വാദം. ഹിന്ദുക്കളായി ജീവിക്കാന്‍ തയാറുള്ളവരേ ഇന്ത്യയില്‍വേണ്ടൂ എന്നാണവര്‍ പറയുന്നത്.

രണ്ടാമന്‍:

എന്താണതില്‍ തെറ്റ്? നമുക്കുമില്ലേ കൃഷ്‌ണനെപ്പോലൊരു പ്രവാചകന്‍? ഗീത ഒരു വെളിപാടുതന്നെയല്ലേ? നമുക്കുമില്ലേ പൊതുവായ ചില വിശ്വാസങ്ങളും ആചാരങ്ങളും പുണ്യഗ്രന്ഥങ്ങളും? നമുക്കെന്താ സംഘടിച്ചാല്‍?

മൂന്നാമന്‍:

ഹിന്ദുക്കള്‍ എന്നാണ് ഒന്നായിരുന്നിട്ടുള്ളത്? ശാക്തേയരും ശൈവരും വൈഷ്ണവരും കാപാലികരുമൊക്കെയായിരുന്നില്ലേ നമ്മള്‍? അല്ലെങ്കില്‍ ബ്രാഹ്‌മണരും ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ശൂദ്രരും? ജാതികളും ഉപജാതികളും വേറെയും. ഇതൊന്നും കൂടാതെ വര്‍ണ്ണങ്ങള്‍ക്കെല്ലാം പുറത്തുള്ള മഹാഭൂരിപക്ഷം വേറെയും, ഇതിലേതാണു ഹിന്ദുമതം? നിങ്ങള്‍ ബ്രാഹ്‌മണനാണല്ലോ. അപ്പോള്‍ ബ്രാഹ്‌മണമതമാണ് ഹിന്ദുമതമെന്നു തോന്നും.

ഒന്നാമന്‍:

അംബേദ്‌കര്‍ ഗാന്ധിയെ എതിര്‍ത്തത് ഗാന്ധി വര്‍ണ്ണാശ്രമധര്‍മ്മം ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിച്ചതുകൊണ്ടല്ലേ?

മൂന്നാമന്‍:

ജാതി പ്രശ്‌നത്തില്‍ അംബേദ്‌കറും ഗാന്ധിയും ഒരേ ഭാഗത്താണെന്നാണ് എന്റെ പക്ഷം. വഴക്കുകള്‍ തൊലിപ്പുറമേയുള്ളതുമാത്രം.

ഒന്നാമന്‍:

അതെങ്ങനെ?

മൂന്നാമന്‍:

ഹരിജനപ്രശ്‌നത്തെ മൂല്യത്തിന്റെ പ്രശ്‌നമായിട്ടാണ് രണ്ടുപേരും കാണുന്നത്. കമ്മ്യൂണിസ്‌റ്റുകാര്‍ അതൊരു സാമ്പത്തികപ്രശ്‌നമായിക്കാണുന്നു. ഹരിജനങ്ങള്‍ക്ക് പട്ടയം കൊടുത്താല്‍ തീരുന്നതാണോ അവരുടെ പ്രശ്‌നം?

ഒന്നാമന്‍:

പ്രശ്‌നത്തിന് ഒരു സാമ്പത്തികവശവും ഉണ്ട്. ഭൂരിപക്ഷം ഹരിജനങ്ങളും ഭൂരഹിതരുമാണ്. പക്ഷെ, അയിത്തത്തിനും സാംസ്‌കാരികമായ ഉച്ചനീചത്വത്തിനുമെതിരെ കൂടി സമരം ചെയ്‌തേ തീരു. അതു ചെയ്യാത്തത് കമ്മ്യൂണിസ്‌റ്റുകാരുടെ തെറ്റുതന്നെ. ഇതാണ് വര്‍ഗ്ഗസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഒരുപരിമിതി. ദളിതന്‍ എന്നാല്‍ അപമാനിക്കപ്പെട്ടവനെന്നാണര്‍ത്ഥം, അടിച്ചമര്‍ത്തപ്പെട്ടവന് ആത്‌മാഭിമാനം നല്‍കാനും ദൈവത്തിന്റെ പ്രിയപുത്രരാക്കി മാറ്റാനുമാണ് ഗാന്ധി ശ്രമിച്ചത്. ഹിന്ദുമതത്തില്‍ നിന്നാല്‍ സവര്‍ണ്ണര്‍ എന്നും അവരെ അടിച്ചമര്‍ത്തുമെന്ന് അംബേദ്‌കര്‍ കരുതി, പക്ഷേ രണ്ടുപേരും ഊന്നിയത് ധാര്‍മ്മികവശത്തില്‍ തന്നെ.

മൂന്നാമന്‍:

ലോഹ്യയും അവരോടൊപ്പമാണെന്നാണെനിക്കു തോന്നുന്നത്.

രണ്ടാമന്‍:

അവരേയും ശരിയായ ഹിന്ദുക്കളാക്കുകയല്ലേ ആവശ്യം? അല്ലാതെങ്ങനെയാ അവര്‍ക്ക് അന്തസ്സു കിട്ടുക? പിന്നെ വര്‍ണ്ണവ്യവസ്ഥ — അതൊന്നും നമുക്കു മാറ്റാനാവില്ല. സമൂഹത്തിനൊരു ചിട്ടവേണ്ടേ? എല്ലാതൊഴിലിനും ആള്‍ വേണ്ടേ?

ഒന്നാമന്‍:

കൊള്ളാം. അപ്പോള്‍ ബ്രാഹ്‌മണര്‍ക്കെന്താണാവോ തൊഴില്‍? ദാനം വാങ്ങുകയോ? പൂജനടത്തുകയോ? സദ്യയുണ്ണുകയോ?

രണ്ടാമന്‍:

ബ്രാഹ്‌മണരില്ലെങ്കില്‍ കാണാമായിരുന്നു. പിന്നെ ആരാ വിദ്യ പ്രചരിപ്പിച്ചത്? ആരാ കലയും സാഹിത്യവുമൊക്കെ ഉണ്ടാക്കിയത്?

മൂന്നാമന്‍:

ഒന്നു ചുമ്മാതിരിയെടോ. കലയുണ്ടാക്കിയതേ ആശാരീം മൂശാരീം കൊല്ലനും തട്ടാനും കണിയാനും വേലനും പറയനുമെല്ലാം കൂടിയാ. പിന്നെ സാഹിത്യം. വാല്‌മീകി നായാടിയല്ലായിരുന്നോ? വ്യാസന്‍ മുക്കുവച്ചെറുക്കന്‍. കാളിദാസന്‍ ആട്ടിടയന്‍. പിന്നെയിങ്ങോട്ടു വന്നാലോ കബീര്‍ നെയ്‌ത്തുകാരന്‍. നാമദേവന്‍ തയ്യല്‍ക്കാരന്‍. ഗോര കുശവന്‍. ചൊക്കാമേള ഇഷ്‌ടികപ്പണിക്കാരന്‍. തുക്കാറാം അരിച്ചുമടുകാരന്‍... ബ്രാഹ്‌മണരുടെ പണി എന്നും കൗശലം കാട്ടി നേതാവാകലും സ്‌തുതികള്‍ കെട്ടിച്ചമച്ച് സ്ഥാനമുറപ്പിക്കലും മന്ത്രമുരുവിട്ട് പശുവിനെയും ഭൂമിയുമൊക്കെ തട്ടിയെടുക്കലും...

രണ്ടാമന്‍:

(കലികയറി) ഹും! വേദങ്ങള്‍, ശാസ്‌ത്രങ്ങള്‍, പുരാണങ്ങള്‍...

ഒന്നാമന്‍:

നമ്മളെന്തിനാ വഴക്കിടുന്നേ? ഗാന്ധിയെപ്പറ്റി പറഞ്ഞുപറഞ്ഞു നമ്മള്‍ എവിടെയെത്തിയെന്നു നോക്കണേ. ഏതായാലും നിരാഹാരത്തിന്റെ ഫലമെന്തെന്ന് നോക്കാം...

— 21 —
സത്യാഗ്രഹം—ഒന്ന്

(ബിര്‍ളാഹൗസിനു മുന്നിലെ പുല്‍ത്തകിടി. ഗാന്ധി ഒരുയര്‍ന്ന തറയില്‍. സമീപത്ത് മൈക്ക്; പിത്തളകോളാമ്പി, ഗീത, ഒരു നോട്ടു പുസ്‌തകം. ഗാന്ധി പതുക്കെ ’വൈഷ്‌ണവജനതോ തേനേ കഹിയേ’ ചൊല്ലുന്നു. മറ്റൂള്ളവര്‍ ഏറ്റു ചൊല്ലുന്നു)
(മൂലം പിന്നില്‍ നിന്നു പ്ലേ ചെയ്യാം. പരിഭാഷ മുന്നില്‍:)

 അപരരുടെ വേദനകളവനവന്റേതെന്നു
 കരുതുന്നതാര്‍, ആരു ദുരിതങ്ങള്‍ പേറുന്ന
 മനുജരെയഹംഭാവമില്ലാതെ സേവിപ്പ-
 തവനീശ്വരന്നുപ്രിയങ്കരന്‍, വൈഷ്‌ണവന്‍.

 ഒരുവനെയുമവമതിയ്‌ക്കാത്തതാര്‍, അതിരറ്റ
 വിനയമാകുന്നതാര്‍, സാത്വികന്‍, സ്ഥിരവാക്കു,
 സ്ഥിരചിത്തനാര്‍-ഇത്തരം മര്‍ത്ത്യരെപ്പെറ്റ
 ജനനിമാരേ ഭാഗ്യവതികളീയൂഴിയില്‍

 അവനില്ല ലോഭം; എല്ലാ സ്‌ത്രീയുമവനമ്മ.
 അവനാണു നേരിന്റെ വഴിയില്‍ചരിപ്പവന്‍
 അപരന്റെ സ്വത്തില്‍ തൊടാത്തവന്‍, നിര്‍മ്മമന്‍,
 ഇഹലോകമധുരങ്ങളില്‍ മയങ്ങാത്തവന്‍

 അവനാഗ്രഹങ്ങളെ ജയിച്ചവ, നൊരാളെയും
 ചതിയില്‍ വീഴ്‌ത്താത്തവന്‍, രാഗവും കോപവും
 അവനി,ല്ലവന്‍ ദൈവചിന്തയില്‍ ലയിച്ചവന്‍
 പറയുന്നു നരസിംഹ, മവനിലെപുണ്യവും
 പരിശുദ്ധിയും വീണ്ടുമുണരുന്നു, ദൈവത്വ-
 മുടലാര്‍ന്നതാണവന്‍ അവനെ ദര്‍ശിപ്പതേ-
 യനുഭൂതി, വംശാവലിയ്‌ക്കുബോധോദയം

ഗാന്ധി:

(ക്ഷീണശബ്‌ദത്തില്‍) പ്രിയ ജനങ്ങളേ, ഡെല്‍ഹി ഇപ്പോള്‍ ഒരഗ്നിപരീക്ഷയിലൂടെ കടന്നു പോവുകയാണ്. പഞ്ചാബും ബംഗാളും തരണം ചെയ്‌ത അതേ പരീക്ഷ. ഈ കൊടുങ്കാറ്റില്‍ കുലുങ്ങാതിരിക്കാന്‍, ഈ ഭ്രാന്തില്‍ സുബോധം പുലര്‍ത്താന്‍, നിങ്ങള്‍ക്കു കഴിയണം. പാകിസ്ഥാനിലെ മുഴുവന്‍ ഹിന്ദുക്കളും സിഖുകാരും വധിക്കപ്പെട്ടാല്‍ പോലും ഇന്ത്യയിലെ ഒരു മുസ്ലീം കുട്ടിയ്‌ക്കു പോലും ഒരു പോറലും ഏല്‍ക്കരുത്. ചുറ്റും മനുഷ്യര്‍ മൃഗങ്ങളായി മാറുമ്പോള്‍ നമ്മളാണ് മനുഷ്യര്‍ക്ക് മാതൃകകാട്ടേണ്ടത്. ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോള്‍ ഞാനെന്റെ മതത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യരുടെയെല്ലാം സാഹോദര്യമാണ് എന്റെ മതം.

മനു:

(കൂട്ടത്തിലുണ്ടായിരുന്നു) ബാപ്പു. മകന്‍ ദേവദാസിന്റെ കത്തുണ്ട് (വായിക്കുന്നു) “ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള്‍ നേടാവുന്നത് മരിച്ചുകൊണ്ട് നേടാന്‍ അങ്ങേയ്‌ക്കാവില്ല.”

ഗാന്ധി:

മറുപടി എഴുതിക്കോളൂ (മനു എഴുതിയെടുക്കുന്നു) ഈ ഉപവാസം ഈശ്വരന്‍ കല്പിച്ചതാണ്. ഇതേറ്റെടുക്കാന്‍ കല്പിച്ചയാള്‍ക്കേ ഇതുപേക്ഷിക്കാന്‍ എന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കാനും കഴിയൂ. ഈശ്വരന്‍ എന്റെ ജീവിതം അവസാനിപ്പിക്കുകയാണോ അതോ എന്നെ അതിജീവിക്കാന്‍ അനുവദിക്കുകയാണോ എന്നത് ഒരേപോലെ അപ്രധാനമാണ്. നീയും മറ്റുള്ളവരും അത് മനസ്സിലാക്കണം. എനിക്ക് ഒരു പ്രാര്‍ത്ഥനയേയുള്ളു. “ഈശ്വരാ എന്നെ ഈ ഉപവാസത്തില്‍ ഉറപ്പിച്ചു നിര്‍ത്തുക. ജീവിക്കാനുള്ള പ്രലോഭനം കൊണ്ട് ഞാനിത് തിരക്കിട്ട് അവസാനിപ്പിക്കാതിരിക്കെട്ടെ. (ഗാന്ധി കത്തു വാങ്ങി ഓടിച്ചു നോക്കി ഒപ്പിടുന്നു)

സുശീലാനയ്യാര്‍ (കടന്നുവന്ന്):

ബാപ്പൂ, കല്‍ക്കത്തയിലെ നിരാഹാരം അങ്ങയുടെ വൃക്കകളെ തീരെ തളര്‍ത്തിയിട്ടുണ്ടു്. രക്തസമ്മര്‍ദ്ദം മാറിമാറിക്കൂടുകയും കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു. സര്‍പ്പഗന്ധി കഷായവും അങ്ങു വിലക്കിയില്ലേ. ഈ ഒറ്റദിവസം കൊണ്ട് തൂക്കം രണ്ടു പൗണ്ട് കുറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശരീരത്തില്‍ കൊഴുപ്പ് തീരെയില്ല. മാംസ്യം കൂടി ശരീരം എടുത്തുപയോഗിച്ചു തുടങ്ങിയാല്‍-

ഗാന്ധി:

സാരമില്ല ഈ വയസ്സന് ഇനി ഏറെനാള്‍ വിധിച്ചിട്ടില്ല. എന്റെ മരണം കൊണ്ടെങ്കിലും ഇന്ത്യയിലെ രക്തച്ചൊരിച്ചിലവസാനിച്ചാല്‍ ജീവിതത്തിന് അത്രയെങ്കിലും പ്രയോജനമായല്ലോ. (നെഹ്‌റുവും പട്ടേലും കടന്നുവരുന്നു; ഗാന്ധി മുഖം തിരിക്കുന്നു.)

പട്ടേല്‍:

ബാപ്പൂ ഇങ്ങോട്ടു തിരിയൂ. പാകി-സ്ഥാന് അമ്പത്തഞ്ചുകോടി രൂപാ ഉടന്‍ നല്‍കണമെന്ന നിര്‍ബന്ധം അങ്ങുപേക്ഷിക്കണം.

(ഗാന്ധി നിശ്ശബ്‌ദം)

നെഹ്‌റു:

നമുക്ക് നമ്മുടെ കാര്യങ്ങള്‍ക്കു തന്നെ പണമില്ല. പതുക്കെപ്പതുക്കെ തവണകളായി കൊടുത്തു തീര്‍ക്കാം.

ഗാന്ധി:

(കുറച്ചു മൗനത്തിനു ശേഷം, മുഖം തിരിച്ച്) നിങ്ങളെല്ലാം മാറിപ്പോയിരിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുവേണ്ടി സമരം ചെയ്‌ത പട്ടേലും നെഹ്‌റുവുമല്ല നിങ്ങള്‍. നിങ്ങളിപ്പോള്‍ സംസാരിക്കുന്നത് സര്‍ക്കാര്‍ ഭാഷയാണ്. ഉം.. കടന്നുപൊയ്‌ക്കോളൂ. (മുഖം തിരിയ്‌ക്കുന്നു: പുറത്ത് വലിയൊരാരവം) പ്യാരേലാല്‍, പ്യാരേലാല്‍!

പ്യാരേലാല്‍:

എന്താ ബാപ്പൂ? (പ്രവേശിക്കുന്നു)

ഗാന്ധി:

എന്താണാ ശബ്‌ദം? എന്താണവര്‍ പറയുന്നത്? ഞാന്‍ കല്‍ക്കത്തയില്‍ കേട്ട മുദ്രാവാക്യം തന്നെയാണോ? എന്റെ ജീവന്‍ രക്ഷിക്കണമെന്നാണോ അവര്‍ പറയുന്നത്? അവര്‍ ലഹള നിര്‍ത്തുമോ, ആയുധം താഴെ വെയ്‌ക്കുമോ? സര്‍ക്കാര്‍ പാകി-സ്‌ഥാനു പണം കൊടുക്കണമെന്നാണോ ആവശ്യം? പറയൂ, പ്യാരേലാല്‍ പറയൂ.

പ്യാരേലാല്‍:

(പരിഭ്രാന്തി, പരുങ്ങല്‍) അത്... കുറേ അഭയാര്‍ത്‌ഥികളുടെ പ്രകടനമാണ് ബാപ്പൂ.

ഗാന്ധി:

ഓഹോ, വലിയ പ്രകടനമാണോ?

പ്യാരേലാല്‍:

ഇല്ല (പരുങ്ങി) അത്രയധികം പേരൊന്നുമില്ല.

ഗാന്ധി:

അവര്‍ വിളിച്ചുപറയുന്നത് എനിക്ക് തിരിയുന്നില്ലല്ലോ.

പ്യാരേലാല്‍:

(നിശ്ശബ്‌ദം)

ഗാന്ധി:

പറയൂ. എന്തായാലും പറയൂ. എനിക്ക് സത്യത്തെ ഭയമില്ല.

പ്യാരേലാല്‍:

(പതുക്കെ ഗാന്ധിയുടെ കൈപിടിച്ച്, വിലാപസ്വരത്തില്‍) ഗാന്ധി... ഗാന്ധി മരിക്കട്ടെ എന്ന്... (വീണ്ടും മൗനം) സത്യം എങ്ങനെ മറച്ചുവെയ്‌ക്കും ബാപ്പൂ. ഇക്കുറി പ്രതീക്ഷിച്ച പോലെയല്ല പ്രതികരണം. അങ്ങ് മുസ്ലീങ്ങളെ സഹായിക്കാനായി നടത്തുന്ന ഒരു തട്ടിപ്പാണ് ഈ ഉപവാസമെന്നാണ് അധികം ഹിന്ദുക്കളും പറയുന്നത്.

ഗാന്ധി (തലയ്‌ക്കടിച്ചുകൊണ്ട്):

ഹേ, കിഴവാ, നീയെന്തേ ചാകാതിരിക്കുന്നു! (വയ്‌ക്കോല്‍ കിടക്കയില്‍ വീഴുന്നു).

— 22 —
നാലു സര്‍പ്പങ്ങള്‍

പാട്ട്:

കുളിരിന്റെ കൊമ്പുള്ള ജനുവരിക്കാറ്റിന്റെ
മുതുകേറിയണയുന്നു മരണം
യമദൂതുമായൊത്തു കൂടുന്നു നാലുപേര്‍
തലവന്റെ സന്നിധാനത്തില്‍
ഹരിതമാം ശാന്തിതന്‍ സ്വപ്‌നങ്ങളരിയുന്ന
കരവാള്‍ തിളക്കിക്കിലുക്കി.
പിറുപിറുക്കുന്നു പ്രണയികള്‍ പോലവര്‍-
മരണസല്ലാപമെന്താവാം?
എന്താവാം?

(ബോംബെ. സവര്‍ക്കറുടെ ഭവനം, ‘സവര്‍ക്കര്‍സദന്‍’. കേലുസ്‌കര്‍ റോഡ് — ടേബിള്‍ കലണ്ടറില്‍ തീയ്യതി ജനുവരി 14. മദന്‍ലാല്‍, നാരായണ്‍ ആപ്‌തേ, നാഥൂറാം ഗോദ്‌സേ, കാര്‍ക്കറേ എന്നിവര്‍ ഓരോരുത്തരായി വന്ന് സവര്‍ക്കറുടെ കാലില്‍ ചുംബിക്കുന്നു. ആപ്തേയുടെ കയ്യിലൊരു തബലയുണ്ട്. സവര്‍ക്കറുടെ മുഖം മുഴുവന്‍ ഇരുട്ടിലാണ്. മുഴങ്ങുന്ന ശബ്‌ദമേ കേള്‍ക്കാവൂ.)

സവര്‍ക്കര്‍:

ഗാന്ധിയെ നശിപ്പിക്കാതെ നമുക്ക് ഇന്ത്യയെ രക്ഷിക്കാനാവില്ല. ഇന്ത്യ എന്താകണമെന്ന് നാമാഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അതിന് നേര്‍വിപരീതമാണ് ഗാന്ധിയുടെ സങ്കല്‌പങ്ങള്‍. ഇന്ത്യയ്‌ക്ക് സ്വന്തം അതിര്‍ത്തികള്‍ സംരക്ഷിക്കാന്‍ കഴിയണമെന്ന്, പാകി-സ്‌ഥാനും ലങ്കയും നേപ്പാളും ബര്‍മ്മയുമുള്‍പ്പെട്ട ശക്‌തമായ ഒരു സാമ്രാജ്യമായി നമ്മുടെ രാജ്യം വികസിക്കണമെന്ന്, അത് ഏഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സൈനികശക്‌തിയായി മാറണമെന്ന് നാം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാല്‍ ഗാന്ധി പറയുന്നത് ഇന്ത്യയ്‌ക്ക് ഒരു സൈന്യം തന്നെ വേണ്ടെന്നാണ്. ഇന്ത്യ അഹിംസാവാദിയായ ഒരു രാഷ്‌ട്രമാകണംപോലും! ഇന്ത്യ ഹിന്ദുക്കളുടെ രാഷ്‌ട്രമാകണമെന്ന് നാമാഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയില്‍ എല്ലാ മതവിഭാഗങ്ങളും സഹവര്‍ത്തിക്കണമെന്ന് ഗാന്ധി പറയുന്നു. ഇന്ത്യ ഇനിയും വിഭജിക്കപ്പെടുകയാവും അതിന്റെ ഫലം.

ഗോദ്‌സേ:

ഞങ്ങള്‍ ഗാന്ധിയില്‍ നിന്ന് ഇന്ത്യയെ രക്ഷിക്കാന്‍ തന്നെ തീരുമാനിച്ചാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്, ഗുരോ.

സവര്‍ക്കര്‍:

തബലയിലെന്താണ്?

ആപ്‌തേ:

(തബലയുടെ മൂടി മാറ്റി ആയുധങ്ങള്‍ പുറത്തെടുത്ത് കാണിക്കുന്നു)

സവര്‍ക്കര്‍:

(പരിശോധിച്ച്) ദിഗംബറിന്റെ വ്യവസായം ഭംഗിയായിത്തന്നെ നടക്കുന്നുണ്ട്. അല്ലേ?

കാര്‍ക്കറേ:

അതെ, നമുക്ക് അയാള്‍ വലിയ സഹായമാണ്. (മദന്‍ലാലിനെ ചൂണ്ടി) ഇതാരെന്നു ചോദിച്ചില്ലല്ലോ?

മദന്‍ലാല്‍:

ഞാന്‍ മദന്‍ലാല്‍

കാര്‍ക്കറേ:

മദന്‍ നമ്മുടെ ധീരനായ പോരാളിയാണ്. സ്വന്തം കുടുംബത്തില്‍ മുസ്ലീങ്ങളുടെ വിളയാട്ടം കണ്ട് കണ്ണു തുറന്നയാളാണ്. എന്നും നമ്മുടെ കൂടെയുണ്ടാവും.

മദന്‍ലാല്‍:

എന്റെ ശപഥം രക്‌തത്തിലാണ്. അതു മാഞ്ഞുപോവില്ല.

സവര്‍ക്കര്‍:

(മദന്‍ലാലിന്റെ കൈ തലോടുന്നു) ഈ കൈ ഒരിക്കലും വിറക്കാതിരിക്കട്ടെ. (തിരിഞ്ഞ് ഗോദ്‌സേയോട്) പത്രമെങ്ങനെ?

ഗോദ്‌സേ:

അങ്ങയുടെ കൃപകൊണ്ട് നന്നായി നടക്കുന്നു. പ്രചാരം കൂടുന്നുണ്ട്. ഗാന്ധിയോട് ഹിന്ദുക്കള്‍ക്ക് വെറുപ്പ് കൂടിയിട്ടുണ്ട്. ‘ഗാന്ധി മരിക്കട്ടെ’ എന്നാണ് ഇപ്പോഴവരുടെ മുദ്രാവാക്യം. നാം അതേറ്റു പറയുന്നുവെന്നേയുള്ളൂ.

സവര്‍ക്കര്‍:

ഇതുതന്നെയാണ് പറ്റിയ സമയം. ഈ സമീപനം മാറുംമുമ്പ് അത് നടന്നിരിക്കണം. ആദ്യം ഗാന്ധി. പിന്നെ നെഹ്രുവും സുഹ്രവര്‍ദ്ദിയും.

ഗോദ്‌സേ, ആപ്‌തേ:

അങ്ങയുടെ ആശിസ്സുകള്‍ മാത്രം മതി.

സവര്‍ക്കര്‍:

പണത്തിന്റെ ആവശ്യമെന്തെങ്കിലും?

ആപ്‌തേ:

ഡെല്‍ഹിക്ക് രണ്ടു വിമാന ടിക്കറ്റുകള്‍ ബുക്കുചെയ്യുകയേ വേണ്ടൂ. അതിനുള്ള പണമുണ്ട്.

സവര്‍ക്കര്‍:

എന്നു പോകുന്നു?

ആപ്‌തേ:

പതിനേഴാം തീയ്യതി, ശനിയാഴ്‌ച ഉച്ചയ്‌ക്ക്. ഡി.സി.3-ആം നമ്പര്‍ ഫ്ളൈറ്റില്‍.

സവര്‍ക്കര്‍:

ദിഗംബറിനെക്കൂടി കൂട്ടുകയല്ലേ നല്ലത്?

ആപ്‌തേ:

ശരിയാണ്. ആയുധവിദ്യ അറിയാവുന്ന ഒരാള്‍ വേണം.

ഗോദ്‌സേ:

എന്റെ അനിയന്‍ ഗോപാല്‍ കൂടി ഡെല്‍ഹിയില്‍ വരട്ടെ. മദന്‍ലാലും കാര്‍ക്കറെയും ആയുധങ്ങളുംകൊണ്ട് ആദ്യം ഫ്രോണ്ടിയര്‍ മെയിലില്‍ പോകട്ടെ. ഗോപാലും ദിഗംബറും രണ്ടുനാള്‍ കഴിഞ്ഞ് വന്നാല്‍ മതി. വേറെ വേറെ വണ്ടികളില്‍. (ആപ്‌തേയോട്) നമുക്ക് പതിനേഴാം തീയ്യതി വിമാനത്തില്‍ പോകാം. ഹിന്ദുമഹാസഭയുടെ ലോഡ്‌ജില്‍ വന്നാല്‍ മതി. അത് ബിര്‍ളാമന്ദിരത്തോടു തൊട്ടുതന്നെയാണല്ലോ.

സവര്‍ക്കര്‍:

ആസ്സൂത്രണത്തില്‍ പിഴവൊന്നും വരില്ലെന്ന് എനിക്കറിയാം.

(എല്ലാവരും സന്തുഷ്‌ടരായി സവര്‍ക്കറുടെ കാല്‍തൊട്ട് വന്ദിക്കുന്നു. സവര്‍ക്കര്‍ ‘വിജയീഭവ’ എന്നാശംസിക്കുന്നു. സന്ദര്‍ശകര്‍ പിരിയുന്നു.)

— 23 —
സത്യാഗ്രഹം—രണ്ട്

(വെളിച്ചം തെളിയുമ്പോള്‍ ഗാന്ധി തികച്ചും പരിക്ഷീണനായി കിടക്കയില്‍. അരികില്‍ സുശീലാ നയ്യാര്‍)

സുശീല:

(പരിശോധിക്കുന്നതിനിടയില്‍) ബാപ്പൂ, അങ്ങയുടെ അവസ്‌ഥ പിന്നെയും വഷളായിരിക്കുന്നു. ഈ പരീക്ഷണത്തെ അതിജീവിക്കാന്‍ അങ്ങേയ്‌ക്കു വിഷമമായിരിക്കും. മൂത്രത്തില്‍ അസിറ്റോണിന്റെ അളവ് വളരെ കൂടിയിരിക്കുന്നു. ഹൃദയവും തളര്‍ന്നിട്ടുണ്ട്.

ഗാന്ധി:

എന്റെ രാമഭക്‌തി ഇപ്പോഴും പൂര്‍ണ്ണമല്ലാത്തതുകൊണ്ടാണത്.

സുശീല:

മൂത്രത്തിലെ അസിറ്റോണുമായി രാമനു ബന്ധമൊന്നുമില്ല. വൃക്കകള്‍ ശരിക്കു പ്രവര്‍ത്തിക്കാത്തതാണു പ്രശ്‌നം.

ഗാന്ധി:

നിങ്ങളുടെ ശാസ്‌ത്രത്തിന് എല്ലാം അറിയാമെന്നാണ് നിങ്ങളുടെ ഭാവം. ഈ ലോകമാകെ തന്റെ നന്നേച്ചെറിയ ഒരംശത്തില്‍ താന്‍ വഹിക്കുന്നുവെന്ന് കൃഷ്‌ണന്‍ പറയുന്നു.

സുശീല:

രണ്ട് ഓറഞ്‌ച് നീരെങ്കിലും കഴിക്കണം. വൃക്കകള്‍ക്കു മീതെ കപ്പു പിടിപ്പിക്കാനും സമ്മതിക്കണം.

ഗാന്ധി:

ഓറഞ്‌ചുനീരോ? മഹാപാപം. അതുചെയ്‌താല്‍ പ്രായശ്‌ചിത്തമായി ഞാന്‍ ഇരുപത്തിയൊന്നുദിവസം ഉപവസിക്കേണ്ടിവരും. ദൈവം മാത്രമാണിനി എന്റെ ഡോക്‌ടര്‍. (അക്ഷമനായി) മനൂ, മനൂ.

മനു:

(അകത്തുനിന്ന്) ഇതാവരുന്നു ബാപ്പൂ.

ഗാന്ധി:

ചൂടുവെള്ളമെവിടെ? (അരിശം) ഹും! ആര്‍ക്കും ഒന്നിലും ശ്രദ്ധയില്ലാതായി.

സുശീല:

ബാപ്പൂ, ഈയ്യിടെ അങ്ങ് പെട്ടെന്ന് കോപിക്കുന്നു. എല്ലാവരെയും ശകാരിക്കുന്നു. ചിലപ്പോള്‍ വല്ലാതെ വികാരാധീനനാവുന്നു. ഇത് അങ്ങ് അറിയുന്നുണ്ടോ?

ഗാന്ധി:

ഞാനൊരു സാധാരണ മനുഷ്യനാണെന്ന് ഞാന്‍ പറഞ്ഞിട്ടില്ലേ? ദൈവത്തിന്റെ ക്ഷമയൊന്നും എന്നില്‍നിന്നാരും പ്രതീക്ഷിക്കേണ്ടാ. (ശാന്തനായി) ഹൊ, ഉപവാസം പോലെ ഒരഗ്‌നിപരീക്ഷയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ ദൗര്‍ബല്യങ്ങളും പുറത്തുവരുന്നത്.

(മനു പ്രവേശിക്കുന്നു. സുശീല പോകുന്നു. ചുരുണ്ടുകൂടിക്കിടക്കുന്ന ഗാന്ധിയെക്കണ്ട് പരിഭ്രമത്തോടെ മനു ‘ബാപ്പൂ, ബാപ്പൂ’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.)

ഗാന്ധി:

ഇല്ല. ഞാന്‍ മരിച്ചിട്ടില്ല. എന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം ഭൂമിയില്‍ ഈശ്വരന്‍ ആഗ്രഹിക്കുന്നെങ്കില്‍, എന്നെ അവന്‍ ജീവിപ്പിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും.

ഒരു വോളന്റിയര്‍:

(ഓടിവന്ന്) ബാപ്പൂ, ഒരു നല്ല വാര്‍ത്ത അറിയിക്കാനുണ്ട്.

ഗാന്ധി:

നല്ല വാര്‍ത്തയോ? ആശ്‌ചര്യമാണല്ലോ.

വോളന്റിയര്‍:

ഇന്നലെ ചെങ്കോട്ടയില്‍ മീറ്റിങ്ങുണ്ടായിരുന്നു. പതിനായിരമാളുകളെങ്കിലും പങ്കെടുത്തുകാണും. നെഹ്രു പ്രസംഗിച്ചു.

ഗാന്ധി:

നെഹ്‌റു അവരോടെന്താണ് പറഞ്ഞത്?

വോളന്റിയര്‍:

മഹാത്‌മാഗാന്ധിയുടെ ജീവന്‍ നഷ്‌ടപ്പെട്ടാല്‍ ഇന്ത്യയുടെ ആത്‌മാവുതന്നെ നഷ്‌ടമാകുമെന്ന് നെഹ്‌റു പറഞ്ഞു.

ഗാന്ധി:

ജനങ്ങള്‍?

വോളന്റിയര്‍:

ജനങ്ങള്‍ക്ക് വിഷമമുണ്ട്.

ഗാന്ധി:

പതിനായിരമാളെന്നല്ലേ പറഞ്ഞത്? അതു പോരാ. ഓഗസ്‌റ്റ് പതിനഞ്‌ചിന് അവിടെ കൂടിയത് അഞ്‌ചുലക്ഷമായിരുന്നു.

വോളന്റിയര്‍:

മൗണ്ട്‌ബാറ്റണ്‍ പ്രഭു സ്വീകരണങ്ങളും വിരുന്നുകളുമൊക്കെ വേണ്ടെന്നുവെച്ചിരിക്കുകയാണ്. സമാധാനജാഥകള്‍ നടക്കുന്നുണ്ട്.

മനു:

എങ്കിലും കല്‍ക്കത്തയിലെ ഉപവാസത്തിന്റെ...

വോളന്റിയര്‍:

അത്ര പ്രതികരണമില്ല. പക്ഷേ സ്‌ഥിതിമാറിവരുന്നുണ്ട്.

മനു:

ബാപ്പൂ, ഡെല്‍ഹി അങ്ങയെ മരിക്കാന്‍ വിടുമോ?

ഗാന്ധി:

ദൈവേച്‌ഛ ആര്‍ക്കും തടയാനാവില്ല.

സുശീല (പ്രവേശിച്ച്):

ലാഹോറില്‍നിന്ന് ഒരു കമ്പിയുണ്ട്. ‘ഗാന്ധിയുടെ ജീവന്‍ രക്ഷിക്കാന്‍ ഞങ്ങള്‍ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്നാണ് ചോദിക്കുന്നത്. പാകി-സ്‌ഥാനിലെ പള്ളികളിലെല്ലാം അങ്ങേയ്‌ക്കുവേണ്ടി പ്രാര്‍ത്‌ഥനകള്‍ നടക്കുന്നുണ്ടെന്ന്. മുസ്ലീം സ്‌ത്രീകളും പ്രാര്‍ത്‌ഥനയില്‍ പങ്കെടുക്കുന്നുണ്ടത്രേ. സാഹോദര്യത്തിന്റെ മാലാഖയെന്നാണ് മുസ്ലീം ലീഗ് അങ്ങയെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.

ഗാന്ധി:

അവര്‍ക്കെങ്കിലും എന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാകുന്നുണ്ടല്ലോ. (മൗനം) എനിക്കു വലിയ ക്ഷീണം തോന്നുന്നു. ഉറങ്ങാന്‍ പറ്റുമോ എന്നു നോക്കട്ടെ. പൊയ്‌ക്കോളൂ.

(ഇരുട്ട്, ഗാന്ധി ഉറക്കത്തില്‍, വെളിച്ചം ഗാന്ധിയുടെമേല്‍ മാത്രം. താഴ്‌ന്ന സ്‌ഥായിയായുള്ള സംഗീതം ക്രമേണ ഒരു അപരലോക സ്വഭാവം കൈവരിക്കുന്നു. പല നിറത്തിലുള്ള വെളിച്ചങ്ങള്‍ മാറിമാറി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വെളിച്ചം വീഴുന്നിടത്തു മുഴുവന്‍ വെള്ളയില്‍ മൂടിയ പ്രേതരൂപങ്ങള്‍ കൈനീട്ടി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവയുടെ നിഴലുകള്‍ പിന്‍കര്‍ട്ടനില്‍. അവര്‍ മുഴക്കത്തോടെ സംസാരിക്കാന്‍ തുടങ്ങുമ്പോള്‍ സംഗീതം താണുവരുന്നു.)

ഒന്നാംരൂപം:

You, you half-naked fakir! I will have nothing to do with you, nothing, nothing!

(ഗാന്ധി എണീറ്റ് തപ്പി നടക്കുന്നു)

ഗാന്ധി:

ഹലോ, ഹലോ മിസ്‌റ്റര്‍ ചര്‍ച്ചില്‍! താങ്കളെന്താണിത്ര ഉറക്കെ സംസാരിക്കുന്നത്. താങ്കളുടെ ഫക്കീര്‍ ഇവിടെത്തന്നെയുണ്ടല്ലോ.

രണ്ടാംരൂപം:

(സ്‌ത്രീശബ്‌ദം): നിങ്ങളെന്നെ പലതവണ കൊന്നു. എന്നെ നിങ്ങള്‍ ഒരു വെറും ബൊമ്മയാക്കി. നിങ്ങളുടെ വിശ്വാസങ്ങള്‍ കുത്തിനിറയ്‌ക്കാനൊരു ബൊമ്മ. നിങ്ങളുടെ ബ്രഹ്‌മചര്യത്തിനുവേണ്ടി നിങ്ങളെന്നിലെ സ്‌ത്രീയെ ശ്വാസംമുട്ടിച്ചുകൊന്നു. പിന്നെ നിങ്ങളെന്നെ ശരിക്കും കൊന്നു.

ഗാന്ധി:

ഇല്ല. ഞാന്‍ നിന്നെ വിശുദ്ധയാക്കുകയായിരുന്നു.

രണ്ടാംരൂപം:

(സ്‌ത്രീശബ്‌ദം): ഹാഹാ വിശുദ്ധ! അതിനാണോ നിങ്ങളെന്നെ കുഞ്ഞുനാളിലേ വിവാഹം കഴിച്ചത്? അവസാനനിമിഷം ഞാന്‍ ശ്വാസംമുട്ടി പിടഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോള്‍ നിങ്ങളെനിക്കു പെന്‍സിലിന്‍ പോലും നിഷേധിച്ചു. നിങ്ങളുടെ വിശ്വാസം സംരക്ഷിക്കാന്‍ ഞാനാണ് ശ്വാസംമുട്ടി പിടഞ്ഞത്. ഇപ്പോഴിതാ ബ്രഹ്‌മചര്യം പരീക്ഷിക്കാന്‍ മനുവിനേയും ആഭയേയും നിങ്ങള്‍ പാവകളാക്കുന്നു. വികാരം കൊണ്ടാണോ പരീക്ഷണം നടത്തുന്നത്? അതും മറ്റുള്ളവരുടെമേല്‍? ഈ വാര്‍ദ്ധക്യത്തില്‍പ്പോലും — കഷ്‌ടം! നിങ്ങളൊരു കള്ള പ്രവാചകനാണ്. കള്ളപ്രവാചകന്‍! (പ്രതിധ്വനികള്‍.)

മൂന്നാംരൂപം:

You cunning Hindu fox! Divide India! Divide or Die!

ഗാന്ധി:

ഇല്ല. ഞാന്‍ വിഭജനത്തിന് സമ്മതിക്കില്ല. താങ്കള്‍ക്ക് പ്രധാനമന്ത്രിയാകാം. ജിന്നാ. എന്നാലും ഞാനതിന് സമ്മതിക്കില്ല.

മൂന്നാംരൂപം:

Then listen, it is done, done (പ്രതിനിധികള്‍, പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നു)

നാലാംരൂപം:

നിങ്ങളെന്റെ അച്‌ഛനാണുപോലും അച്‌ഛന്‍! എനിക്കെന്തു സ്‌നേഹമാണ് നിങ്ങള്‍ തന്നത്? എന്റെ അമ്മയെ നിങ്ങള്‍ പീഡിപ്പിച്ചുകൊന്നു. എന്നെ നിങ്ങള്‍ അനാഥനാക്കി. വലിയ വലിയ കാര്യങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ നിങ്ങള്‍ ഈ ചെറിയ ചുമതലകള്‍ ചെയ്യാന്‍ മറന്നു. അങ്ങിനെയാണ് ഞാന്‍ കുടിയനായത്. ഞാന്‍ മരിച്ചത്, ഇഞ്ചിഞ്ചായി...

ഗാന്ധി:

(കിതക്കുന്നു) ഇന്ത്യാക്കാര്‍ മുഴുവന്‍ എന്റെ മക്കളാണ്. മനുഷ്യര്‍ മുഴുവന്‍ എന്റെ മക്കളാണ്.

അഞ്‌ചാംരൂപം:

താനൊരു തനി ബ്രാഹ്‌മണനാണ് മിസ്‌റ്റര്‍ ഗാന്ധി. ഞങ്ങളെ താന്‍ ‘ഹരിജന’ങ്ങളെന്ന് വിളിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങള്‍ക്കെന്തു പ്രയോജനം! വെറും ജാടയാണ് തന്റെ ദളിതപ്രേമം. അല്ലെങ്കിലെന്തിനീ ചാതുര്‍വര്‍ണ്യവും സനാതനധര്‍മ്മവും ഇനിയും കൊണ്ടുനടക്കുന്നു? ഞങ്ങളെ ആട്ടിത്തുപ്പി അടിമകളാക്കിയ ഒരു ധര്‍മ്മവും ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിച്ച് ഞങ്ങളെ മോചിപ്പിക്കാന്‍ വരുന്നോ? ദര്‍ബാനില്‍ താന്‍കണ്ട കറുത്തവരേക്കാള്‍ നിന്ദിതരാണ് ഞങ്ങള്‍. ഞങ്ങള്‍ക്ക് കാരുണ്യം വേണ്ട. സ്വാതന്ത്ര്യമാണ് വേണ്ടത്. സ്വാതന്ത്ര്യം.

ഗാന്ധി:

ആര്‍.ആര്‍. ആരാണ് നിങ്ങള്‍?

(ഇരുട്ടില്‍ നിന്ന് ശബ്‌ദങ്ങള്‍ മാത്രം):

നിന്റെ രാമരാജ്യത്തില്‍ തപസ്സുചെയ്‌തതിനു തലയറുക്കപ്പെട്ട ശംബുകന്മാര്‍! ചതിച്ചു കൊല്ലപ്പെട്ട ബാലിമാര്‍! തെറ്റുചെയ്യാതെ കാട്ടിലെറിയപ്പെട്ട സീതമാര്‍. നിമിഷംതോറും വേഷം മാറുന്ന പൂച്ചസന്യാസിയാണു നീ! അവസരവാദി! കോഴികളെപോറ്റാന്‍ കുറുക്കനെ ഏല്‌പിക്കുന്നവന്‍! ബിര്‍ളയുടെ ബംഗ്ലാവിലിരുന്ന് പാവങ്ങളെ സേവിക്കുന്നവന്‍! You boot licker! Agent of the bourgeoisie! You reactionary cur! Fundamentalist!

(ഒന്നിച്ച്):

ഗാന്ധി ഹിന്ദുവിന്റെ ശത്രു. ഗാന്ധി ഇസ്ലാമിന്റെ ശത്രു. ഗാന്ധി വികസനത്തിന്റെ ശത്രു. കര്‍ഷകന്റെ ശത്രു. തൊഴിലാളിയുടെ ശത്രു. ശത്രു. ശത്രു, ശത്രു. (പ്രതിധ്വനികൾ; ഗാന്ധി ചെവിപൊത്തുന്നു. വിയര്‍ക്കുന്നു. ഇതിനിടെ അദ്ദേഹം കട്ടിലിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. അവിടെക്കിടന്ന് ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്നു. പ്രകാശം യഥാതഥം.)

സുശീലയും മനുവും (പ്രവേശിച്ച്):

ബാപ്പൂ, ബാപ്പൂ, അങ്ങ് സ്വപ്‌നം കണ്ടോ?

സുശീല:

അങ്ങ് വല്ലാതെ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു. തളര്‍ച്ച കൊണ്ടാണ് ദുഃസ്വപ്‌നങ്ങള്‍ കാണുന്നത്.

ഗാന്ധി:

(തളര്‍ന്ന്) അത് സ്വപ്‌നമായിരുന്നോ? അതോ സത്യമോ? എന്റെ മനഃസാക്ഷിയുടെ തന്നെ ശബ്‌ദങ്ങളായിരുന്നോ ഞാന്‍ കേട്ടത്? ഞാനാരാണ്? ഈശ്വരാ! ഈ അനേകം ഗാന്ധിമാര്‍ക്കിടയില്‍ ഏതാണ് ശരിയായ ഞാന്‍? (പതുക്കെ കണ്ണടക്കുന്നു. പാട്ട്)

ഒന്നാംശബ്‌ദം:

ഗുരുവായി മറ്റാരുമില്ലാത്തോ-
നൊരു ഗുരു സ്വന്തം മനസ്സല്ലോ.
അനുയായിയായാരുമില്ലാത്തോ-
നനുയായി തന്റെ കാലടിയല്ലോ

രണ്ടാം ശബ്‌ദം:

വാക്കിനു മുന്നാലെ ചിന്തിച്ചാല്‍
വാക്കൊഴിവാക്കുവാന്‍ കഴിയില്ല
വാക്കിനുപിന്നാലെ ചിന്തിച്ചാല്‍
വാക്കുമാറ്റാതെയും വഴിയില്ലാ

മൂന്നാംശബ്‌ദം:

തെറ്റുകളൊന്നും പറയാത്തോ-
രൊന്നും പറയാത്തോരാണല്ലോ.

ഒന്ന്:

തെറ്റുകളൊന്നുമേ ചെയ്യാത്തോ-
രൊന്നുമേ ചെയ്യാത്തോരാണല്ലോ

രണ്ട്:

അമ്മ പെറ്റുള്ളവനാണല്ലോ ഗാന്ധിയും
മണ്ണില്‍ മുതിര്‍ന്നവനാണല്ലോ

മൂന്ന്:

ഏറെക്കുറവുള്ളോനാണെന്നാല്‍
ഏറെ നിറവുള്ളോനാണല്ലോ

ഒന്ന്:

ഒരു കണ്ണീര്‍ക്കടലുകുടിച്ചോനായ്
ഒരുതുള്ളിക്കണ്ണീര്‍ പൊഴിച്ചാലും!

രണ്ട്:

ഒരു കാട്ടുതീയിലെരിഞ്ഞോനായ്
ഒരു കൊള്ളി ഉള്ളിലെരിച്ചാലും!

ഒന്ന്:

എത്രയെളുപ്പം വിമര്‍ശിക്കാന്‍!

രണ്ട്:

എത്ര പ്രയാസം പ്രവര്‍ത്തിക്കാന്‍!

(മൂവരും ചേര്‍ന്ന് അവസാനത്തെ രണ്ട് വരി ആവര്‍ത്തിക്കുന്നു)

(രംഗം ഒന്നു മങ്ങിത്തെളിയുമ്പോള്‍ കുറച്ചുവോളന്റിയര്‍മാര്‍ നെഹ്‌റുവിനോടോപ്പം പ്രവേശിക്കുന്നു)

ഒരു വോളന്റിയര്‍:

(ഗാന്ധിയെ സമീപിച്ച്) ബാപ്പൂ, ബാപ്പൂ! ഇന്ത്യാ ഗവണ്‍മെന്റ് പാകി-സ്‌ഥാന് അമ്പത്തഞ്‌ച് കോടി രൂപ ഉടന്‍ കൊടുക്കാന്‍ ഉത്തരവിട്ടിരിക്കുന്നു.

മറ്റൊരാള്‍:

ഡെല്‍ഹിയില്‍ മുഴുവന്‍ മതസൗഹാര്‍ദ്ദ റാലികള്‍ നടക്കുകയാണ്.

നെഹ്‌റു:

പതിനായിരക്കണക്കിനാളുകള്‍ അങ്ങയോട് ഉപവാസമവസാനിപ്പിക്കാനാവശ്യപ്പെടുന്ന അഭ്യര്‍ത്‌ഥനയില്‍ ഒപ്പുവെച്ചുകഴിഞ്ഞു. സ്‌കൂളും കോളേജുമെല്ലാം അടച്ചു. എല്ലാവരും അങ്ങയുടെ ജീവനുവേണ്ടി പ്രാര്‍ത്‌ഥിക്കുകയാണ്.

ഒരാള്‍:

പഞ്‌ചാബില്‍ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ വിധവകളും മക്കളും അങ്ങയോട് സഹതപിച്ച് ഉപവാസം തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ഗാന്ധി:

എനിക്ക് ഉപവാസമവസാനിപ്പിക്കാന്‍ തീരെ ധൃതിയില്ല. ഇന്ത്യയിലും പാകി-സ്‌ഥാനിലും മുഴുവന്‍ സമാധാനവും മതമൈത്രിയുമുണ്ടാവണം. ഡെല്‍ഹിയില്‍ നിന്ന് ഓടിപ്പോയ മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്ക് സുരക്ഷിതരായി തിരിച്ചുവരാന്‍ കഴിയണം.

നെഹ്‌റു:

ഹിന്ദുക്കളും സിഖുകാരും സ്വന്തം വീടുപോലും അവര്‍ക്കുവിട്ടുകൊടുക്കാന്‍ തയ്യാറായിക്കഴിഞ്ഞു. അവരുടെ കുട്ടികള്‍ തെരുവില്‍ തണുപ്പില്‍ കഴിഞ്ഞാലും സാരമില്ല. മുസ്ലീം സഹോദരര്‍ക്ക് മടങ്ങിവരാം എന്നാണവര്‍ പറയുന്നത്.

ഗാന്ധി:

ഹിന്ദുമഹാസഭയുള്‍പ്പെടെ എല്ലാ കക്ഷികളുടേയും പ്രതിനിധികള്‍ എന്റെ ഏതു വ്യവസ്‌ഥയും പാലിക്കാന്‍ തയ്യാറാണെന്ന് ഒപ്പിട്ടുതരട്ടെ.

നെഹ്‌റു:

അതുണ്ടാവും. വൈകില്ല. (പുറത്തേക്ക് നോക്കി) അതാ, വലിയൊരു ജനസമുദ്രം. അവരിങ്ങോട്ടാണ്. (മൈക്കിലൂടെ) പ്രിയപ്പെട്ട ജനങ്ങളേ, ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്യം ഞാന്‍ കണ്ടത് ഒരു സ്വപ്‌നത്തിലാണ്. ഏഷ്യയുടെ ഭാവി ഞാനെന്റെ ഹൃദയത്തില്‍ വരച്ചിട്ടു. എനിക്ക് ആ സ്വപ്‌നം നല്‍കിയത് ഈ മനുഷ്യനാണ്: അര്‍ദ്ധനഗ്‌നനായ, പരുക്കനായ ഗാന്ധിയെന്ന ഈ കുറിയ മനുഷ്യന്‍. ഗാന്ധിയെ സൃഷ്‌ടിച്ച ഇന്ത്യയുടെ മണ്ണു മഹത്താണ്. ഈ ജീവന്‍ രക്ഷിക്കാന്‍ നാം എന്തുവിലയും നല്‍കിയേ തീരൂ.

മദന്‍ലാല്‍:

(ആള്‍ക്കൂട്ടത്തില്‍നിന്നു ചാടി മുന്നോട്ടുവന്ന്) ഇല്ല. ഇല്ല. മുസ്ലീങ്ങളുമായി ഒരു ഒത്തുതീര്‍പ്പുമില്ല! ഗാന്ധി മുസ്ലീം ചാരന്‍! മുസ്ലീം ചാരന്‍ തുലയട്ടെ! (മറ്റാളുകള്‍ വന്ന് മദന്‍ലാലിനെ പിടിച്ചുമാറ്റുന്നു.)

ഗാന്ധി:

അവസാനത്തെ ശിലാഹൃദയവും അലിയുംവരെ ഞാന്‍ ഉപവാസം തുടരും.

നെഹ്‌റു:

അയാളൊരു ഭ്രാന്തനാണ് ബാപ്പൂ. ആ ആള്‍ക്കൂട്ടത്തെ നോക്കൂ. അവരാണ് യഥാര്‍ത്‌ഥ ഇന്ത്യ: ഹിന്ദുക്കള്‍, മുസ്ലീങ്ങള്‍, സിഖുകാര്‍, കാവിയണിഞ്ഞ സന്യാസിമാര്‍, ഭങ്ഗികോളനിയിലെ തൂപ്പുകാര്‍... അതാ ആറെസ്സെസ്സുകാരുപോലും വന്നു. ഇനി ആരും വരാനില്ല. (ഗാന്ധി അബോധാവസ്‌ഥയിലാണെന്നു കണ്ട് നെഹ്‌റു, സുശീല, മനു എന്നിവരൊന്നിച്ച് പരിഭ്രമത്തോടെ): ബാപ്പൂ, ബാപ്പൂ! ബോധമില്ലല്ലോ...

(രാജേന്ദ്രപ്രസാദും സംഘടനകളുടെ പ്രതിനിധികളും പ്രവേശിക്കുന്നു.)

രാജേന്ദ്രപ്രസാദ്:

(ഗാന്ധി പതുക്കെ കണ്ണുതുറന്ന് മുഖം തിരിക്കുന്നു) അങ്ങയുടെ എല്ലാ വ്യവസ്‌ഥകളും സ്വീകരിച്ച് എല്ലാ സംഘടനാ പ്രതിനിധികളും ഒപ്പിട്ടിരിക്കുന്നു. (ഒരു കടലാസ്സ് ഗാന്ധിയെ കാണിച്ച്) ഉപവാസം അവസാനിപ്പിക്കൂ.

(ഗാന്ധി മനുവിനെ മാടിവിളിച്ച് ചെവിയില്‍ സംസാരിക്കുന്നു. മനു ആ വാക്കുകള്‍ കുറിച്ചെടുത്ത് പ്യാരേലാലിനെ വായിക്കാനേല്‌പിക്കുന്നു. എല്ലാവരും ഉല്‍കണ്‌ഠയില്‍)

പ്യാരേലാല്‍:

(വായിക്കുന്നു) ഞാന്‍ ഉപവാസം അവസാനിപ്പിക്കണമെങ്കില്‍.... (തൊണ്ട ഇടറുന്നു) ഒരു വ്യവസ്‌ഥകൂടി... (വായിക്കാനാകാതെ കടലാസ്സ് സുശീലയെ ഏല്‌പിക്കുന്നു.)

സുശീല:

(വായിക്കുന്നു) “ഡെല്‍ഹിയില്‍ നിങ്ങള്‍ നേടിയ സമാധാനം ഇന്ത്യ മുഴുവന്‍ നേടാനായി നിങ്ങള്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പു നല്‍കണം. ഡെല്‍ഹിയിലെ ശാന്തികൊണ്ടു മാത്രം നിങ്ങള്‍ തൃപ്‌തിപ്പെടുമെങ്കില്‍ ഈ പ്രതിജ്‌ഞയ്‌ക്കര്‍ത്‌ഥമില്ല. ഇന്ത്യ ഹിന്ദുക്കളുടേതു മാത്രമായിക്കൂടാ, പാകി-സ്‌ഥാന്‍ മുസ്ലീങ്ങളുടെ മാത്രമായിക്കൂടാ. ഇന്ത്യയേയും പാകി-സ്‌ഥാനേയും വീണ്ടും രൂപീകരിക്കാന്‍ നമുക്ക് കഴിയില്ലായിരിക്കാം. പക്ഷേ ഇന്ത്യയിലെ മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്കും പാകി-സ്‌ഥാനിലെ ഹിന്ദുക്കള്‍ക്കും ആപത്തുണ്ടാവില്ലെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്താന്‍ കഴിയും. ഇത് നിങ്ങള്‍ ചെയ്യുമെന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പുതരണം.”

പ്രതിനിധികള്‍:

(ഗാന്ധിക്കരികിലെത്തി) ഞങ്ങള്‍ ഉറപ്പുതരുന്നു.

ഗാന്ധി:

(മനുവിനോട് വീണ്ടും മന്ത്രിക്കുന്നു)

മനു:

ഗാന്ധിജി ഉപവാസം അവസാനിപ്പിക്കുകയാണ്. അദ്ദേഹം ഈശ്വരേച്‌ഛയ്‌ക്കു വഴങ്ങുന്നു.

(നെഹ്‌റു ഗാന്ധിജിയ്‌ക്ക് ഓറഞ്‌ചു നീര് നല്‍കുന്നു. ‘മാഹാത്‌മാഗാന്ധി കീ ജയ്’ എന്ന വിളികള്‍ മുഴങ്ങുന്നു. ചിലര്‍ പൊട്ടിക്കരയുന്നു. മനു ഒരു ട്രേയില്‍ ഓറഞ്‌ചിന്റെ അല്ലികള്‍ കൊണ്ടുവരുന്നു. ഗാന്ധി അതില്‍ കൈവയ്‌ക്കുന്നു. മനു ഓറഞ്‌ചല്ലികള്‍ കൂടിനിന്നവര്‍ക്ക് വിതരണം ചെയ്യുന്നു.)

— 24 —
താക്കീത്

(ബിര്‍ളാമന്ദിരം ഒരു പ്രാര്‍ത്‌ഥനായോഗം ഗാന്ധിജി ഒരു കമ്പിളി പുതച്ച് കസേരയിലിരിക്കുന്നു.)

ഗാന്ധിജി:

നിങ്ങള്‍ എന്നോട് എന്നും കാട്ടിപ്പോന്നിട്ടുള്ള കാരുണ്യത്തിന് ഞാന്‍ നന്ദി പറയുന്നു. നിങ്ങളില്‍ ഹിന്ദുവായി ജനിച്ചവര്‍ ഖുര്‍-ആന്‍ വായിക്കണം. മുസ്ലീങ്ങള്‍ ഗീതയും ഗ്രന്ഥസാഹെബ്ബും വായിക്കണം. അപ്പോള്‍ മനസ്സിലാകും എല്ലാം ഒരേ സത്യം പല ഭാഷയില്‍ പറയുകയാണെന്ന്. എല്ലാ മതങ്ങളിലും ജീവിച്ച ശ്രീരാമകൃഷ്‌ണന്‍ കണ്ടെത്തിയ സത്യം ഇതുതന്നെയായിരുന്നു. സത്യം ഏകമാണെന്നും പണ്‌ഡിതന്മാര്‍ അതിനെ പലതായി പറയുന്നുവെന്നേയുള്ളുവെന്നും ഋഗ്വേദം പഠിപ്പിക്കുന്നു. ‘ന തത്ര ചക്ഷുര്‍ഗച്‌ഛതി, ന വാഗ്ഗച്‌ഛതി, ന മനഃ/ന വിദ്‌മോ ന വിജാനീമോ യഥൈ തദനുശിഷ്യാത്’ ഇങ്ങിനെയാണ് കേനോപനിഷത്ത് ബ്രഹ്‌മത്തെ നിര്‍വചിക്കുന്നത്. കണ്ണും മനസ്സും വാക്കും അവിടെയെത്തുന്നില്ല. അതു പഠിപ്പിക്കാനാവില്ല. അത് എങ്ങിനെയാണോ ആ രൂപത്തില്‍ ശിഷ്യര്‍ക്ക് പഠിപ്പിക്കാനുമാവില്ല. ഇങ്ങനെയുള്ള ബ്രഹ്‌മത്തിന് മതവും ജാതിയുമുണ്ടെന്ന് വിഡ്‌ഢികള്‍ മാത്രമേ കരുതുകയുള്ളു. ശ്വേതാശ്വരോപനിഷത്തു പറയുന്നു: എള്ളില്‍ എണ്ണപോലെ, തൈരില്‍ വെണ്ണപോലെ, പൂഴിയില്‍ ജലം പോലെ, വിറകില്‍ തീ പോലെ, ആത്‌മാവ് ജീവനില്‍ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ധര്‍മ്മം കൊണ്ടും ധ്യാനം കൊണ്ടും വേണം അതിനെ സാക്ഷാത്‌കരിക്കാന്‍. ഇവിടെ ‘ധര്‍മ്മ’ത്തിന് മതം എന്നര്‍ത്‌ഥമില്ല. അതു പിന്നെവന്നുപെട്ട അര്‍ത്‌ഥമാണ്. ജലാലുദ്ദീന്‍ റൂമിയുടേയും കബീറിന്റെയും കവിതകളിലും ഇതേ ആശയങ്ങള്‍ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന് കബീര്‍.

മനു (ചൊല്ലുന്നു):

“എങ്ങനെ ഞാനതു ചൊല്ലുന്നു വ്യക്‌തമായ്
എങ്ങും നിഗൂഢമായ് വര്‍ത്തിക്കുമാപ്പദം
ഇങ്ങനെയല്ലപോല്‍, ഇങ്ങനെയാണുപോല്‍,
ഇങ്ങനെയെല്ലാം പറയുന്നതെങ്ങനെ!
എന്നിലാണുള്ളതെന്നോതിയാലപ്പോഴേ
നിര്‍ണ്ണയം നാണിച്ചുപോമീ പ്രപഞ്ചവും.
എന്നിലല്ലെന്‍ പുറത്താണെന്നു ചൊല്‍കില്‍, അ-
തൊന്നാന്തരം നുണയാണെന്നു വന്നിടും...
ലീനവുമല്ല, വിശദവുമല്ലതു
നൂനം വെളിപ്പെടി,ല്ലല്ലാ മറഞ്ഞൂമേ.”

(മൂലം പിന്നില്‍ നിന്ന് പതുക്കെ ചൊല്ലുകയോ, പിന്‍കര്‍ട്ടനില്‍ കാണിക്കുകയോ ആവാം.)

ഗാന്ധി:

ഏറെനാളുകള്‍ക്കുശേഷം എനിക്കല്‌പം സന്തോഷമുള്ള ദിവസമാണിന്ന്. എന്റെ പാകിസ്‌ഥാന്‍ യാത്രയ്‌ക്ക് ജിന്ന സമ്മതം നല്‍കിയിരിക്കുന്നു. അതാണെന്റെ അവസാനത്തെ നിയോഗം. പാകിസ്‌ഥാനില്‍ വീടുപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോന്ന ഹിന്ദുക്കളെയും സിഖുകാരെയും കൊണ്ട് പഞ്ചാബിലൂടെ നടന്ന് ഞാന്‍ പാകിസ്‌ഥാനില്‍ പോകും. ഇന്ത്യയില്‍ നിന്നോടിപ്പോയ മുസ്ലീങ്ങളേയും കൊണ്ട് ഇങ്ങോട്ട് തിരിച്ചുവരും. ഫെബ്രുവരി നാലിനാവും എന്റെ പാകിസ്‌ഥാന്‍ യാത്ര. ദൈവാനുഗ്രഹത്താല്‍ അന്നേയ്‌ക്ക് ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരിക്കുമെങ്കില്‍...

(ഒരു ബോംബു പൊട്ടുന്ന ശബ്‌ദം. ആള്‍ക്കൂട്ടം ചിതറിയോടുന്നു.)

ഗാന്ധി:

ശാന്തരായിരിക്കൂ. അത് പട്ടാളം പരിശീലനം നടത്തുന്നതാണ്. പരിഭ്രമിക്കാനൊന്നുമില്ല. (ആള്‍ക്കൂട്ടം പതുക്കെ തിരിച്ചുവരുന്നു. ശാന്തരാകുന്നു.) മുസ്ലീങ്ങളുടെ ശത്രുക്കള്‍ ഇന്ത്യയുടെ ശത്രുക്കളാണ്. സര്‍ക്കാരും ഡോക്‌ടര്‍മാരും സമ്മതിച്ചാല്‍ ഞാനിപ്പോള്‍ തന്നെ പാകിസ്‌ഥാനിലേയ്‌ക്കു പുറപ്പെടാം.

ഒരു വോളന്റിയര്‍ (ഓടിവന്ന്):

ബാപ്പൂ, എന്തെങ്കിലും പറ്റിയോ?

ഗാന്ധി:

പറ്റാന്‍ ഒന്നുമുണ്ടായില്ലല്ലോ?

വോളന്റിയര്‍:

ഹാവൂ. ഒരാള്‍ ബോംബെറിഞ്ഞു. ഒരു കുട്ടി പോലീസിന് അയാളെ കാട്ടിക്കൊടുത്തു.

(ഫോണ്‍ ബെല്ലടിക്കുന്നു. സുശീല അകത്ത് ഫോണില്‍: “നന്ദി, നന്ദി. ഇല്ല. അദ്ദേഹം സുരക്ഷിതനാണ്.”)

സുശീല:

(പ്രവേശിച്ച്) ബാപ്പൂ, പട്ടേലും നെഹ്രുവും മൗണ്ട്‌ബാറ്റനും എഡ്വിനായും അങ്ങയെ അഭിനന്ദിക്കാന്‍ വരുന്നു. അങ്ങയുടെ ധീരതയ്‌ക്ക് —

ഗാന്ധി:

അഭിനന്ദനമോ! ഞാന്‍ ധീരതയൊന്നും കാണിച്ചില്ലല്ലോ.. ഞാന്‍ ശരിക്കും കരുതിയത് അത് പട്ടാളക്കാര്‍ പരിശീലനം നടത്തുന്നതാണെന്നാണ്. എന്റെ നേരെ മുന്നില്‍ നിന്ന് ആരെങ്കിലും നിറയൊഴിച്ചാല്‍, അപ്പോഴും ഞാന്‍ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാമ നാമം ജപിച്ചാല്‍, അപ്പോള്‍ എന്നെ അഭിനന്ദിച്ചാല്‍ മതിയാകും.

(പോലീസ് ഓഫീസര്‍ മെഹ്‌റ പ്രവേശിക്കുന്നു):

ബാപ്പൂജീ, ഇനിമേല്‍ പ്രാര്‍ത്‌ഥനായോഗത്തിനു വരുന്നവരെ പരിശോധിക്കാന്‍ അങ്ങു അനുവദിക്കണം. അങ്ങയുടെ ജീവന്‍ നാടിന് വിലപ്പെട്ടതാണ്.

ഗാന്ധി:

(കോപത്തോടെ) പള്ളിയിലോ അമ്പലത്തിലോ പ്രാര്‍ത്ഥിക്കാന്‍ പോകുന്നവരെ ആരെങ്കിലും പരിശോധിക്കുന്നുണ്ടോ? എന്റെ കവചം രാമനാണ്, രാമന്‍ മാത്രം. എന്റെ ജീവിതമവസാനിപ്പിക്കാന്‍ ഈശ്വരന്‍ തീരുമാനിച്ചാല്‍ പോലീസിനതു തടയാന്‍ കഴിയുമൊ? ഇല്ല. എന്റെ യോഗത്തിനു വരുന്നവരെ തടഞ്ഞു നിര്‍ത്തി പരിശോധിച്ചാല്‍ ഞാന്‍ ഡെല്‍ഹിക്കു പോകും. പോകാന്‍ കാരണം നിങ്ങളാണെന്നും ഞാന്‍ പറയും.

മെഹ്‌റ:

(നിരാശയോടെ) നിത്യവും അങ്ങയുടെ പ്രാര്‍ത്‌ഥനാ യോഗത്തിനു വരാനെങ്കിലും അങ്ങെന്നെ അനുവദിക്കൂ.

ഗാന്ധി:

ഒരു വ്യക്‌തിയെന്ന നിലയില്‍ വരാം. യൂണിഫോമിടരുത്. ആ ബോംബെറിഞ്ഞയാളെ വിട്ടയക്കുകയും വേണം. ഏതെങ്കിലും അഭയാര്‍ത്ഥിയായിരിക്കും. നാം ദുഷ്‌ടനെന്നു കരുതിയവരെ ശിക്ഷിക്കാന്‍ നമുക്കവകാശമില്ല.

മെഹ്‌റ:

ചോദ്യം ചെയ്യല്‍ കഴിഞ്ഞാല്‍ വിട്ടയയ്‌ക്കും.

— 25 —
എന്‍.വി.ജി.

(ഡെല്‍ഹി പോലീസ്‌ സ്റ്റേഷനിലെ ഒരു മുറി. മെഹ്‌റയും മറ്റൊരു പോലീസുദ്യോഗസ്ഥനും മാത്രം)

മെഹ്‌റ:

ബോംബെറിഞ്ഞയാളുടെ പേര് മദന്‍ലാല്‍ എന്നല്ലേ പറഞ്ഞത്?

ഉദ്യോ:

അതെ സര്‍. മദന്‍ലാല്‍ പാഹ്വ. പഞ്ചാബിയാണു സാര്‍.

മെഹ്‌റ:

ചോദ്യം ചെയ്യലെങ്ങിനെ?

ഉദ്യോ:

ആദ്യം അയാള്‍ ഒന്നും പറയാന്‍ കൂട്ടാക്കിയില്ല സര്‍. പിന്നീട് സാര്‍ പറഞ്ഞ ചില പ്രയോഗങ്ങളൊക്കെ നടത്തിയപ്പോള്‍ കുറേ വിവരങ്ങള്‍ കിട്ടി. ഗാന്ധിജിയെ കൊല്ലാന്‍ തന്നെയായിരുന്നു അയാളുടെ പ്ലാന്‍. അവര്‍ അഞ്ചു പേരുണ്ടായിരുന്നു. വിഷ്‌ണു കാര്‍ക്കറേ ഗാന്ധിജിയുടെ മുന്നില്‍ ഗ്രനേഡുമായി നിന്നിരുന്നു. എന്‍.വി.ഗോദ്‌സേ, നാരായണ്‍ ആപ്‌തേ എന്നിവരായിരുന്നു തലവന്മാര്‍. ആപ്‌തേ പറയുമ്പോള്‍ മദന്‍ലാല്‍ ബോംബ് ഡിറ്റൊണേറ്റ് ചെയ്യാനായിരുന്നു തീരുമാനം. അപ്പോള്‍ ആപ്‌തേ ഗ്രനേഡെറിയും. ഗോപാല്‍ ഗോദ്‌സേ പ്രാര്‍ത്ഥനാമന്ദിരത്തിനു പിന്നില്‍ വേലക്കാര്‍ താമസിക്കുന്നിടത്ത് പിസ്റ്റളുമായി കാത്തു നില്‍ക്കുമെന്നായിരുന്നത്രേ നിശ്ചയിച്ചുറപ്പിച്ചത്. മദന്‍ലാല്‍ ബോംബെറിയുമ്പോള്‍ ആളുകള്‍ പരിഭ്രമിക്കും. തിരക്കിനിടയില്‍ ഗോപാല്‍ ഗോദ്‌സേ പിന്നില്‍ നിന്ന് വെടി വെയ്‌ക്കും. ഇതായിരുന്നു പ്ലാന്‍.

മെഹ്‌റ:

എന്നിട്ട്?

ഉദ്യോ:

മദന്‍ലാല്‍ ബോംബെറിഞ്ഞു. പക്ഷെ ആപ്‌തേ ഗ്രനേഡെറിഞ്ഞില്ല. ഗോപാല്‍ ഗോദ്‌സേ വെടിവെച്ചുമില്ല. എന്താണു പറ്റിയതെന്ന് മദര്‍ലാലിന് അറിയില്ലത്രേ.

മെഹ്‌റ:

ഓഹോ.അവരെവിടെയായിരുന്നു താമസം?

ഉദ്യോ:

മരീനാ ഹോട്ടലില്‍, 40-ആം നമ്പര്‍ മുറിയില്‍.

മെഹ്‌റ:

അവിടം പരിശോധിച്ചോ?

ഉദ്യോ:

ഉവ്വ് സാര്‍. ഹിന്ദുമഹാസഭയുടെ ഒരുദ്യോഗസ്‌ഥന്‍, അശുതോഷ് ലാഹിരി, ഒപ്പുവെച്ച ഒരു പ്രസ്‌താവന കിട്ടി. ഗാന്ധിയുടെ നിരാഹാരം അവസാനിപ്പിക്കുവാനായി സര്‍ക്കാരുണ്ടാക്കിയ കരാറിനെ വിമര്‍ശിക്കുന്നതായിരുന്നു അത്. പക്ഷെ പ്രതികള്‍ സ്‌ഥലം വിട്ടിരുന്നു. സാര്‍. അലക്കാന്‍ കൊടുത്തിരുന്ന കുറച്ചു തുണികള്‍ കിട്ടി. എല്ലാറ്റിലും ‘എന്‍.വി.ജി’ എന്ന അടയാളമുണ്ട്.

മെഹ്‌റ:

എന്‍.വി.ജി.?

ഉദ്യോ:

നാഥൂറാം–വിനായക്–ഗോദ്‌സേ.

— 26 —
പിന്നെയും

(പിന്‍തിരശ്ശീലയില്‍, ‘താനാ, ബോംബേ’)

പാട്ട്:

പല്ലുകൊഴിഞ്ഞോ കടുവകള്‍,ക്കിന്നിയീ
പ്പൊല്ലാപ്പുവേണ്ടെന്നു വെച്ചെന്നോ?
ഇല്ലില്ലം ചോരക്കൊതിയുമായ് പിന്നെയും
കൊല്ലാനവരൊത്തു ചേര്‍ന്നല്ലോ
ഇക്കുറി തോല്‍ക്കില്ല തോല്‍ക്കില്ലയെന്നവര്‍
രക്‌തപ്രതിജ്‌ഞയെടുത്തല്ലോ.
ഒറ്റയ്‌ക്കു വീരപുരുഷനാകാനൊരാള്‍
തറ്റുമുടുത്തു കുതിച്ചല്ലോ
എല്ലാപ്പയറ്റിലും തോറ്റവനീക്കുറി
വെള്ളിവാളേറ്റിയുറഞ്ഞല്ലോ.

(ഇരുണ്ട ഒരു മുറി. ഗോപാല്‍ ഗോദ്‌സേ, നാഥൂറാം ഗോദ്‌സേ, വിഷ്‌ണുകാര്‍ക്കറേ, നാരായണ്‍ ആപ്‌തേ എന്നിവര്‍ കൂടിയിരിക്കുന്നു.)

നാഥൂറാം:

നമ്മുടെ ആദ്യപരിശ്രമം പാളിപ്പോയി. ആപ്‌തേയുടെ കണക്കുകൂട്ടല്‍ അല്‌പം പിഴച്ചുപോയതാണ് പറ്റിയത്. വേലക്കാര്‍ താമസിക്കുന്ന കുശിനിയുടെ തറ പ്രാര്‍ത്‌ഥനാഹാളിന്റെ തറയേക്കാള്‍ ഏറെ താഴ്‌ന്നതായിരുന്നു.

ഗോപാല്‍:

ഞാനൊരു കയറ്റുകട്ടില്‍ വലിച്ചിട്ടു കയറി നിന്നുനോക്കി. പക്ഷെ കട്ടില്‍ താഴേയ്‌ക്കു വളഞ്ഞുപോയതുകൊണ്ട് മൂന്നിഞ്ച് ഉയരമേ കൂടുതല്‍ കിട്ടിയുള്ളൂ. കുശിനിപ്പുരയുടെ ജനലിലൂടെ മാത്രമേ എനിക്ക് ഗാന്ധിയെ കാണാന്‍ കഴിയുമായിരുന്നുള്ളു. എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും ആ പൊക്കത്തിലെത്താന്‍ എനിയ്‌ക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. ആ സ്ഥിതിയില്‍ ഗ്രനേഡ് എറിഞ്ഞാല്‍ ഗാന്ധി രക്ഷപ്പെടും, മറ്റാരെങ്കിലും മരിച്ചെന്നിരിക്കും. എന്നിട്ടും ഗ്രനേഡ് തള്ളിയിടാന്‍ ഞാന്‍ നോക്കി. പക്ഷെ കാര്‍ക്കറേയുടെ ഗ്രനേഡ് പൊട്ടുന്ന ശബ്‌ദം കേട്ടില്ല. അപ്പോള്‍ എന്തോ തകരാറുണ്ടെന്നു മനസ്സിലായി. ആരും പരിഭ്രമിക്കരുതെന്ന് ഗാന്ധി പറയുന്നതും കേട്ടു.

കാര്‍ക്കറേ:

ഞാന്‍ ഗാന്ധിയുടെ പതിനഞ്ചടി അടുത്തെത്തിയതായിരുന്നു. ഗ്രനേഡ് പൊട്ടിക്കും മുമ്പ് കുശിനിയുടെ ജനലില്‍ പിസ്‌റ്റളോ ഗ്രനേഡോ കാണുന്നുണ്ടോ എന്നു ഞാന്‍ നോക്കി. കാണാതായപ്പോഴാണ് ഞാന്‍ പരിപാടി ഉപേക്ഷിച്ചത്. ദിംഗംബര്‍ നമ്മളെ സഹായിക്കുമെന്നു കരുതി. അയാളും ഒന്നും ചെയ്യാതെ ആള്‍ക്കൂട്ടത്തില്‍ പോയി മറഞ്ഞു.

നാഥുറാം:

ഏതായാലും നമുക്കബദ്ധം പറ്റി. അഞ്ചു പേരുള്‍പ്പെട്ടതായിരുന്നു കുഴപ്പം. അത് ഒരാള്‍ ഒറ്റയ്‌ക്കു ചെയ്യണം. (ബാക്കി മൂവരും മുഖത്തോടു മുഖം നോക്കുന്നു.)

നാഥുറാം:

(തുടരുന്നു) ഞാന്‍ തന്നെയായിരിക്കും ആ ആള്‍. എന്റെ മനസ്സ് പ്രതികാരത്തിനുവേണ്ടി ഉഴറുകയാണ്. ഇന്ത്യന്‍ ജനതയെ മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്ക് അടിയറവെച്ച ഗാന്ധി ഇനി ഒരു നിമിഷം പോലും ജീവിച്ചു കൂടാ. ഇത് എന്റെ തന്നെ തീരുമാനമാണ്. എങ്കിലും ആപ്‌തേ, കാര്‍ക്കറേ, നിങ്ങളെന്നെ സഹായിക്കണം.

കാര്‍ക്കറേ:

തീര്‍ച്ച. സവര്‍ക്കറുടേയും നമ്മുടെ അണികളുടെയും മുമ്പില്‍ നമുക്കു തലകുനിക്കേണ്ടിവരരുത്.

നാഥുറാം:

എങ്കില്‍ ആദ്യം താങ്കള്‍ ഡെല്‍ഹിക്കു പോകൂ. ഞാനും ആപ്‌തേയും ഒന്നിച്ചുവരാം. പഴയ ദില്ലി റെയില്‍വേ സ്‌റ്റേഷനു പുറത്ത് ഒരു വാട്ടര്‍ ടാപ്പുണ്ടല്ലോ, എല്ലാ ദിവസവും ഉച്ചയ്‌ക്ക അവിടെ വന്നു നില്‍ക്കുക. ഞങ്ങള്‍ ഡെല്‍ഹിയിലെത്തിയാലുടന്‍ അവിടെ വരും. നമുക്കൊന്നിച്ചു തന്നെ പോകാമായിരുന്നു, പക്ഷെ ഒരു നല്ല പിസ്‌റ്റള്‍ സംഘടിപ്പിക്കണം. സമയം കുറവാണ്. മര്‍ദ്ദനമേറ്റാല്‍ മദന്‍ലാല്‍ എല്ലാം തുറന്നു പറഞ്ഞേക്കും. പോലീസിന്റെ വല മുറുകും മുമ്പ് നമുക്ക് നമ്മുടെ ജോലി തീര്‍ക്കണം.

മൂവരും:

(കൈചേര്‍ത്തുയര്‍ത്തി) ഭരതമാതാകീ ജയ്! വീരസവര്‍ക്കര്‍ സിന്ദാബാദ്!

— 27 —
പെരുനാള്‍

പാട്ട് (മന്ത്രം പോലെ):

 ഉമ്മവെയ്‌ക്കുക മൂര്‍ദ്ധാവില്‍
 നിന്നയല്‍ക്കാരെയൊക്കെയും
 ക്രിസ്‌ത്യന്‍, മുസ്ലിം, ശിഖന്‍, ബുദ്ധന്‍,
 ഹിന്ദു, പാ‌ഴ്‌സി, നിരീശ്വരന്‍,‌
 ഒരേ തായത്തടിയില്‍നിന്നു
 വിരിഞ്ഞുണ്ടായ ചില്ലകള്‍
 ഒരേ മണ്ണിന്‍ നൂ,റൊരൊറ്റ
 ക്കടലിന്നുപ്പുമുണ്ണുവോര്‍.
 ഇതൈക്യത്തിന്‍ പെരുന്നാള്‍, നാം
 മാറു മാറോടണയ്‌ക്കുക.
 സ്‌നേഹത്തിന്‍ മിഴിനീര്‍പെ‌യ്‌താ-
 ച്ചോരക്കറകള്‍ മായ്‌ക്കുക
 ഒരേ രക്‌ത,മൊരേ സ്വപ്‌നം
 ഒരേചുവ,ടൊരേ സ്വരം
 ഒരേ മന,മൊരേ ഗാനം
 നമുക്കെന്നു സ്‌മരിക്കുക!
 ഇതൈക്യത്തിന്‍ തിരുനാള്‍, നാം
 തോളുതോളോടുചേര്‍ക്കുക.

(ഡെല്‍ഹിയില്‍ നിന്നു ഏഴുനാഴിക അകലെയുള്ള മെഹ്‌റോളിയിലെ കുവാത്-ഉല്‍-ഇസ്ലാം പള്ളി പശ്ചാത്തലത്തില്‍ പ്രൊജക്റ്റ് ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പള്ളിയില്‍ ഒരു ഉത്‌സവം നടക്കുകയാണ് — പള്ളി പണിത കുത്-ഉദ്-ദീന്‍ സുല്‍ത്താന്റെ ചരമവാര്‍ഷികം. ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും ഉത്സവത്തിനെത്തുന്നവരെ കൈപിടിച്ചു കുലുക്കിയും ആശ്ലേഷിച്ചും പൂവിതറിയും മാലയണിയിച്ചും മറ്റും സ്വീകരിക്കുന്നു. സിഖുകാരുടെ കടകളില്‍ മുസ്ലീങ്ങള്‍ക്ക് സൗജന്യമായി ചായയും നാരങ്ങാ വെള്ളവും കൊടുക്കുന്നു. ഗാന്ധി ആഭയുടെയും മനുവിന്റേയും തോളില്‍ കയ്യിട്ട് ഈ രംഗം നിരീക്ഷിക്കുന്നു. തുടര്‍ന്ന് വികാര തരളിതനായി ആള്‍ക്കൂട്ടത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു.)

ഗാന്ധി:

പ്രിയജനങ്ങളേ, നിങ്ങളെ ഇങ്ങനെ ശരിക്കും മനുഷ്യരായി കാണുമ്പോള്‍ എന്റെ മനസ്സു തുള്ളിച്ചാടുന്നു. ഈ സൗഹൃദം നിങ്ങള്‍ ഇനിയൊരിക്കലും ഭഞ്ജിക്കില്ലെന്ന് ഈ പുണ്യസ്‌ഥലത്തു വെച്ചു പ്രതിജ്‌ഞയെടുക്കൂ. ഇന്നലെ ജനുവരി ഇരുപത്തിയാറായിരുന്നു. സ്വതന്ത്ര ഭാരതത്തിലെ ആദ്യത്തെ ജനുവരി 26. എങ്കിലും എനിക്ക് കൂടുതല്‍ ആഹ്ലാദം തോന്നുന്നത് ഇന്നാണ്. കഴിഞ്ഞുപോയ വിദ്വേഷത്തിന്റേയും അക്രമത്തിന്റേയും കാലം ഒരു ദുഃസ്വപ്‌നം മാത്രമായിരുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിക്കുക. മൈത്രിയുടെ ഈ രംഗം കാണാന്‍ ഞാന്‍ ജീവിച്ചിരിക്കണമെന്നത് ദൈവഹിതമായിരുന്നു. ഫെബ്രുവരി 2-ന് പാകിസ്‌ഥാനിലേയ്‌ക്ക് യാത്രയാരംഭിക്കണമെന്ന് ഞാനാഗ്രഹിക്കുന്നു. പക്ഷെ... നാളെ എന്തുണ്ടാവുമെന്ന് ആര്‍ക്കറിയാം? എന്തുതന്നെയായാലും ഹക്കുയിനെപ്പോലെ നിര്‍മമനായി ഞാനതു സ്വീകരിക്കുന്നു, ധ്യാനബുദ്ധസന്യാസിയായിരുന്ന ഹക്കുയിനിന്റെ കഥ നിങ്ങള്‍ കേട്ടിട്ടുണ്ടോ? ഹക്കുയിന്‍ പരിശുദ്ധമായ സന്യാസ ജീവിതം നയിക്കുന്നതിനിടയ്‌ക്ക് സമീപത്തെ സത്രം നടത്തിപ്പുകാരന്റെ മകള്‍ ഗര്‍ഭിണിയായി. അച്ഛനമ്മമാരുടെ മര്‍ദ്ദനം സഹിക്കവയ്യാതെ വന്നപ്പോള്‍ അവള്‍ പറഞ്ഞു, ഹക്കുയിന്‍ സന്യാസിയാണ് കുഞ്ഞിന്റെ അച്ഛന്‍ എന്ന്. അവര്‍ വന്നു സന്യാസിയെ മുറയ്‌ക്കു ശകാരിച്ചു. ഹക്കുയിന്‍ വെറുതേ പുഞ്ചിരിച്ചു ‘ഓഹോ അങ്ങിനെയോ?’ എന്നു ചോദിച്ചതേയുള്ളു. പ്രസവം കഴിഞ്ഞപ്പോള്‍ കുഞ്ഞിനെ നോക്കുന്ന ചുമതല വീട്ടുകാര്‍ സന്യാസിയെ ഏല്‌പിച്ചു. കഷ്‌ടപ്പെട്ടും കടംവാങ്ങിയും അദ്ദേഹം കുഞ്ഞിനെ നോക്കി. ഒരു വര്‍ഷം കഴിഞ്ഞപ്പോള്‍ സന്യാസിയുടെ കഷ്ടപ്പാട് സഹിയ്‌ക്കവയ്യാതെ കുഞ്ഞിന്റെ അമ്മ നേരു പറഞ്ഞു. ഒരു മീന്‍ വില്പനക്കാരനായിരുന്നു അതിന്റെ അച്‌ഛന്‍. ഇപ്പോള്‍ അച്ഛനമ്മമാര്‍ക്കു വിഷമമായി. അവര്‍ സന്യാസിയോടു മാപ്പു ചോദിച്ച് കുഞ്ഞിനെ തിരികേ ചോദിച്ചു. ഹക്കുയിന്‍ അപ്പോള്‍ പുഞ്ചിരി വിടാതെ ചോദിച്ചു, ‘ഓഹോ അങ്ങിനെയോ?’ ഞാന്‍ ഹിന്ദുപക്ഷത്താണെന്നു പറഞ്ഞവരുണ്ട്. മുസ്ലീം പക്ഷത്താണെന്നു കരുതുന്നവരുമുണ്ട്. എനിക്കവരോടൊക്കെ ഇതുതന്നെയേ പറയുവാനുള്ളു, ‘ഓഹോ, അങ്ങിനെയോ?’ മനു, ബൈബ്ള്‍ വായിക്കൂ.

മനു:

(ബൈബ്‌ള്‍ പകുത്ത് വായിക്കുന്നു.) “സര്‍വ്വമനുഷ്യരില്‍ നിന്നും സ്വതന്ത്ര്യനെങ്കിലും കൂടുതല്‍ പേരെ നേടേണ്ടതിന്ന് യഹൂദര്‍ക്ക് ഞാന്‍ യഹൂദനെപ്പോലെയായി. സ്വയം നിയമത്തിനു കീഴിലുള്ളവര്‍ക്ക് ഞാന്‍ നിയമത്തിന്‍ കീഴിലുള്ളവനേപ്പോലെയായി. നിയമത്തിനു പുറത്തുള്ളവരെ നേടേണ്ടതിന് നിയമത്തിനു പുറത്തുള്ളവനേപ്പോലെയായി. ഞാന്‍ ദൈവനിയമത്തില്‍ നിന്നു സ്വതന്ത്രനായിരുന്നില്ല, ക്രിസ്‌തുവിന്റെ നിയമത്തിനു വിധേയനായിരുന്നു. ദുര്‍ബലരെ നേടേണ്ടതിനു ദുര്‍ബലര്‍ക്കു ഞാന്‍ ദുര്‍ബലനായി. എല്ലാ പ്രകാരത്തിലും കുറേപ്പേരെ നേടേണ്ടതിന്ന് എല്ലാവര്‍ക്കും ഞാന്‍ എല്ലാമായി...!! (കൊറിന്ത്യര്‍ 9:13-22) (ഈ സമയത്ത് ബൈബ്‌ള്‍ രംഗങ്ങള്‍ പ്രൊജക്റ്റ് ചെയ്യാവുന്നതാണ്, തുടര്‍ന്ന് കബീര്‍, തുക്കാറാം, നാനാക്ക്, സൂര്‍ദാസ്, മീര, തുടങ്ങിയവരുടെ ചിത്രങ്ങളും ജീവിതരംഗങ്ങളും കാണിക്കാം.)

ഗാന്ധി:

ആഭാ, ഖുര്‍-ആന്‍.

ആഭ:

(ഖുര്‍-ആന്‍ പകുത്ത്) “ഒരു വിഭാഗം ജനങ്ങളോടുള്ള വിദ്വേഷം നീതി കാണിക്കാതിരിക്കാന്‍ നിങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിക്കരുത്. നിങ്ങള്‍ നീതി കാണിക്കുക. അതാണ് ഭക്‌തിയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത മാര്‍ഗ്ഗം” (5:9) (പേജുകള്‍ മറിച്ച്) “ജനങ്ങളേ, നിങ്ങളെ ഒരേ പുരുഷനില്‍ നിന്നും സ്‌ത്രീയില്‍ നിന്നും സൃഷ്‌ടിച്ചു. നിങ്ങളെ പീഡിതജനവിഭാഗങ്ങളും ഗോത്രങ്ങളുമാക്കിയത് നിങ്ങള്‍ പരസ്‌പരം അറിയുന്നതിനു വേണ്ടി മാത്രമാണ്.” (49:13) (പുസ്‌തകം അടയ്‌ക്കുന്നു.)

ഗാന്ധി:

നിങ്ങള്‍ക്കിപ്പോള്‍ ബോധ്യമായിരിക്കും. ഹിംസ കൊണ്ട് ഒന്നും നേടാനാവില്ലെന്ന്. റായ്‌മണ്ട്കാര്‍ഷിയേ എന്നൊരു ഫ്രഞ്ചുകാരന്‍ ഈയ്യിടെ എന്നെ കാണാന്‍ വന്നിരുന്നു. ഞങ്ങള്‍ യൂറോപ്പില്‍ ഇപ്പോള്‍ നടക്കുന്ന മഹായുദ്ധത്തെക്കുറിച്ചു സംസാരിച്ചു. ഞാനദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു. ഹിറ്റ്‌ലറെ നിങ്ങള്‍ ചെറുക്കുന്നത് ആയുധബലം കൊണ്ടാണെങ്കില്‍ ഒടുവില്‍ ജയം നേടുന്നത് ഹിറ്റ്‌ലറിസം തന്നെയായിരിക്കുമെന്ന്. ഇല്ല, ഹിംസ കൊണ്ടു നേടുന്ന ഒരു നേട്ടവും സ്ഥായിയായി നിലനില്‍ക്കില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് നീതിക്കു വേണ്ടിപ്പോലും ആയുധമെടുക്കുന്നതിന് ഞാനെതിരായിയിരിക്കുന്നത്. മാര്‍ഗ്ഗം ലക്ഷ്യത്തെത്തന്നെ പിടികൂടി മറ്റൊന്നാക്കിക്കളയും. ബോള്‍ഷെവിക്കുകളുടെ ലക്ഷ്യത്തോട് യോജിച്ചപ്പോഴും മാര്‍ഗ്ഗത്തോട് ഞാന്‍ യോജിക്കാതിരുന്നത് ഇതു കൊണ്ടാണ്. ആയുധം കൊണ്ടു നേടുന്നതു നിലനിര്‍ത്താന്‍ കൂടുതല്‍ ആയുധം വേണ്ടിവരും. ആയുധങ്ങള്‍ പെരുകുമ്പോള്‍ ഭൂമിയില്‍ മനുഷ്യര്‍ക്ക് ഇടമില്ലാതാവും. നമുക്ക് എല്ലാത്തരം ഹിംസയില്‍ നിന്നും ഭൂമിയെ കാത്തുരക്ഷിക്കുക. (ജനങ്ങള്‍ കയ്യടിക്കുന്നു. വിവിധമത പ്രതിനിധികള്‍ ഗാന്ധിയെ ഹാരാര്‍പ്പണം ചെയ്യുന്നു. ഗാന്ധി അവരെ ആശ്ലേഷിക്കുന്നു.)

പള്ളിയുടെ പ്രധാന മൗലവി:

ഇന്ത്യയിലെ മുസ്ലീം ജനത എന്നെന്നും സ്വന്തം രക്ഷകനായി ഗാന്ധിജിയെ ഓര്‍ക്കും. ഈ പുണ്യപുരുഷനാണ് ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ യഥാര്‍ത്ഥ പ്രതിനിധിയെന്നു ഞങ്ങള്‍ കരുതുന്നു. എല്ലാ മതക്കാരേയും വംശക്കാരേയും ഈ മണ്ണിലേയ്‌ക്കു സ്വാഗതം ചെയ്‌ത് എല്ലാവരേയും ഇന്ത്യാക്കാരാക്കിയ മഹത്തായ ഒരു പാരമ്പര്യമാണ് അദ്ദേഹത്തെ സൃഷ്‌ടിച്ചിട്ടുള്ളത്. കബീറിന്റേയും ബാബാ ഫരീദിന്റേയും ബുള്ളേഷായുടേയും മതസമന്വയത്തിന്റെ അവകാശിയാണ് ഗാന്ധിജി. പാകിസ്‌ഥാനിലേയ്‌ക്കുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്‌നേഹയാത്രയ്‌ക്ക് ഞാന്‍ സര്‍വ്വ മംഗളങ്ങളും നേരുന്നു. അല്ലാഹു ഈ മഹാനെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. (കയ്യടി)

ഗാന്ധിജി:

നന്ദി, നന്ദി. (കൈകൂപ്പുന്നു.) നാം ഒരേ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഇലകളാണെന്ന് ഒരു സമുദായവും മറക്കാതിരിക്കട്ടെ.

(ആദ്യം ചൊല്ലിയ പാട്ടിന്റെ ഒടുവിലത്തെ ആറുവരികള്‍ ആവര്‍ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.)

— 28 —
അവസാനത്തെ അത്താഴം

(പഴയ ദില്ലി റെയില്‍വേസ്‌റ്റേഷനിലെ ആറാം നമ്പര്‍ വിശ്രമമുറി, താഴത്തെ തെരുവില്‍ നിന്നുള്ള ശബ്‌ദങ്ങള്‍. ഗോദ്‌സേ ഒരു പെരിമേസണ്‍ നോവല്‍ വായിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ആപ്‌തേയും കാര്‍ക്കറേയും പ്രവേശിക്കുന്നു.)

ഗോദ്സേ:

അങ്ങനെ പിസ്‌റ്റള്‍ റെഡിയായി. (എടുത്തുകാണിക്കുന്നു) നോക്കൂ, “ബെരെറ്റാ” ആണ്. നാളെ ജനുവരി മുപ്പത്. അഞ്ചു മണിക്ക് ബിര്‍ളാ ഹൗസില്‍ വെച്ചു തന്നെ.

ആപ്‌തേ:

ഇക്കുറി താങ്കള്‍ക്ക് തോല്‍വി പറ്റില്ല. തീര്‍ച്ച. ഇന്നലത്തെ പരിശീലനം കണ്ടപ്പോള്‍ തന്നെ അതു ബോദ്ധ്യമായി. ഗാന്ധിയുടെ ശിരസ്സായി സങ്കല്‍പിച്ച അതേ സ്‌ഥാനത്തല്ലേ വെടുയുണ്ടകള്‍ പതിച്ചത്? It was perfect.

കാര്‍ക്കറേ:

ബിര്‍ളാ മന്ദിരത്തിലേയ്‌ക്കു കടന്നു കിട്ടുന്നതാണ് പ്രശ്‌നം. അന്ന് മദന്‍ലാല്‍ ബോബെറിഞ്ഞത് മണ്ടത്തരമായിപ്പോയി. പോലീസുകാര്‍ ഇപ്പോള്‍ ജാഗ്രതയായിരിക്കും. ആളുകളെ പരിശോധിച്ചേ പ്രാര്‍ത്‌ഥനായോഗത്തിനു കടത്തിവിടുകയുള്ളൂ.

ഗോദ്സേ:

എനിയ്‌ക്ക് ഒരാശയം തോന്നുന്നു. നമുക്ക് പഴയ മട്ടിലുള്ള ഒരു മൂന്നുകാലന്‍പെട്ടി ക്യാമറ സംഘടിപ്പിക്കാം. ഗാന്ധി സംസാരിക്കാന്‍ തുടങ്ങുമ്പോള്‍ ഞാനതു മൈക്കിനു മുന്നില്‍ വെയ്‌ക്കാം. ഫോട്ടോ എടുക്കാനാണെന്നേ എല്ലാവരും കരുതൂ. എന്നിട്ട് ക്യാമറ മൂടുന്ന കറുത്ത തുണിക്കുള്ളില്‍ തലകടത്തി പിസ്‌റ്റള്‍ തുണിക്കിടയിലൂടെ നീട്ടി ഉപയോഗിക്കാം.

ആപ്‌തേ:

ആശയം നന്ന്. പക്ഷെ ഒരു കുഴപ്പം. ഈയ്യിടെയായി അത്തരം ക്യാമറ ആരും ഉപയോഗിക്കാറില്ല. ചെറിയ വിദേശ ക്യാമറകളാണ് ഉപയോഗിക്കാറ്. അപ്പോള്‍ പോലീസിന് സംശയമുണ്ടാകാനിടയുണ്ട്.

കാര്‍ക്കറേ:

അതിലും നന്ന് ഗോദ്സേ ഒരു ‘ബുര്‍ഖ’ ധരിക്കുകയാണ്. ഗാന്ധിയുടെ പ്രാര്‍ത്‌ഥനാ യോഗങ്ങള്‍ക്ക് ധാരാളം മുസ്ലീം സ്‌ത്രീകള്‍ വരാറുണ്ട്. സ്‌ത്രീകള്‍ക്കാണെങ്കില്‍ ഗാന്ധിയുടെ അടുത്തെത്താന്‍ പ്രയാസമില്ല. ഒരു മുഖംമുടിയുടെ ഫലവും ചെയ്യും.

ആപ്‌തേ:

അതുകൊള്ളാം. ഒന്നാംതരം ഐഡിയ.

ഗോദ്സേ:

പക്ഷെ ഒരു പ്രശ്‌നമുണ്ട്. മടക്കുകള്‍ നിറഞ്ഞ അത്തരം ഉടുപ്പിനുള്ളില്‍ കൈകടത്തി പിസ്‌റ്റെളെടുക്കാന്‍ വലിയ പ്രയാസമാവും. ഒടുവില്‍ ഗാന്ധിയെ വധിക്കാന്‍ കഴിയുല്ലെന്നു തന്നെയല്ല, എന്നെ അവര്‍ മുസ്ലീം സ്‌ത്രീയുടെ വേഷത്തില്‍ അറസ്‌റ്റു ചെയ്യും. പിന്നെ പിസ്‌റ്റള്‍ എന്റെ തന്നെ നെഞ്ചില്‍ നിറയൊഴിക്കുകയേ നിവൃത്തിയുള്ളു. അതിലും നല്ലത് ഇപ്പോള്‍ ഫാഷനായിട്ടുള്ള ഒരു പട്ടാളക്കോട്ടിടുകയാണ്. അതിന്റെ അടിയില്‍ ഷര്‍ട്ടും. പിസ്‌റ്റള്‍ ഒളിപ്പിക്കാനെളുപ്പമാവും.

കാര്‍ക്കറേ:

ഇന്ത്യ മാത്രമല്ല, അമേരിക്കയും അഹിംസാ വ്രതമെടുക്കണമെന്നാണല്ലോ ഗാന്ധി പറയുന്നത്. കണ്ടില്ലേ! (പത്രം നിവര്‍ത്തി വായിക്കുന്നു) ‘മാര്‍ഗറററ്ബുര്‍ക്ക് വൈറ്റ്’ എന്ന അമേരിക്കന്‍ വനിതയോട് അമേരിക്ക അണുബോംബ് ഉണ്ടാക്കരുതെന്ന് ഗാന്ധി നിര്‍ദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ബോംബിനൊന്നും നശിപ്പിക്കാനാകാത്ത ആയുധം അഹിംസ മാത്രമാണെന്ന് അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേര്‍ത്തു. ബോംബാക്രമണമുണ്ടായാല്‍ തന്റെ ശിഷ്യരോട് ഭയമില്ലാതെ ഉറച്ചുനിന്ന് മുകളിലേയ്ക്കു നോക്കി ബോംബര്‍ വിമാനത്തിന്റെ പൈലറ്റിനു വേണ്ടി പ്രാര്‍ത്ഥിക്കാന്‍ താനാവശ്യപ്പെടുമെന്ന് ഗാന്ധിജി പറഞ്ഞു.”

ഗോദ്സേ:

(പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നു) ഹാ ഹാ! ബോംബു വീഴുമ്പോള്‍ പ്രാര്‍ത്‌ഥന! അതും ശത്രുവിനു വേണ്ടി!

കാര്‍ക്കറേ:

തീര്‍ന്നില്ല. മറ്റൊരു വാര്‍ത്തകൂടിയുണ്ട്. (വായിക്കുന്നു) “പ്രാര്‍ത്‌ഥനായോഗത്തില്‍ വെച്ച് അതിര്‍ത്തിയില്‍ നിന്നുള്ള ഹിന്ദുക്കളും സിഖുകാരും ഗാന്ധിജിക്കെതിരെ പ്രതിഷേധമുയര്‍ത്തി. ‘നിങ്ങള്‍ ഞങ്ങളെ നശിപ്പിച്ചു. ഞങ്ങളെ പാട്ടിന്നുവിട്ട് ഹിമാലയത്തില്‍ പോകു’ എന്ന് അവരിലൊരാള്‍ ഗാന്ധിജിയോടു വിളിച്ചുപറഞ്ഞു.”

ആപ്‌തേ:

ഗാന്ധി എന്ത് പറഞ്ഞു?

കാര്‍ക്കറേ:

ഇതുതന്നെയാണ് എന്റെ ഹിമാലയമെന്ന്.
ഗോദ്സേ: ശരിതന്നെയാണ്. കിഴവന്റെ നിര്‍വാണം ഇവിടെ വെച്ചുതന്നെയാവും. അതിരിക്കട്ടെ. നമുക്ക് ഇന്ന് ഒന്നാഘോഷിക്കണം. ഇനി നാം എവിടെ വെച്ചുകണ്ടുമുട്ടുമെന്ന് ആര്‍ക്കറിയാം.

ആപ്‌തേ:

ശരിയാണ്. നമുക്ക് ‘ബ്രാന്റണ്‍സി’ല്‍ നിന്ന് അത്താഴം കഴിക്കാം.

ഗോദ്സേ:

അതു പറ്റില്ല. കാര്‍ക്കറേ സസ്യഭുക്കാണല്ലോ. നല്ലൊരു വെജിറ്റേറിയന്‍ ഹോട്ടലില്‍ പോകാം. തൈരും മധുര പലഹാരങ്ങളുമെല്ലാം കിട്ടുന്നിടത്ത്.

കാര്‍ക്കറേ:

പോകാം. ഒരു സിനിമയും കാണാം. ടാഗൂറിന്റെ ഏതോ കഥ കളിക്കുന്നുണ്ട്.

ഗോദ്സേ:

നാളെ കാളിയ്‌ക്കു കാണിയ്‌ക്കയിട്ട് വീരശിവാജിയെ വന്ദിച്ച് ഞാനതുചെയ്യും.

ആപ്‌തേ (പാടുന്നു):

 ചല്‍ ചല്‍ ചല്‍!
 ഊര്‍ധ്വഗഗനേ ബാജേ മാദല്‍
 നിമ്‌നേ ഉതലാ ധരണീതല്‍
 അരുണ്‍ പ്രാതേര്‍ തരുണ്‍ദല്‍
 ചര്‍ലേ, ചര്‍ലേ, ചല്‍!

(കൈകോര്‍ത്തുപിടിച്ച്പോകുന്നു)

— 29 —
ജനുവരി മുപ്പത്

(പിന്‍ തിരശ്ശീലയില്‍ ‘ജനുവരി മുപ്പത്, 1948’. തുടര്‍ന്ന് ചില വാര്‍ത്താശീര്‍ഷകങ്ങള്‍: ‘നെഹ്‌റുവും പട്ടേലും തെറ്റിപ്പിരിയുന്നു. പട്ടേല്‍ ഗവണ്‍മെന്റില്‍ നിന്നു രാജി വെയ്‌ക്കുന്നു’. ‘ഡെല്‍ഹിയില്‍ തൊഴിലാളികള്‍ പണിമുടക്കുന്നു’. ‘പ്രാര്‍ത്‌ഥനായോഗത്തില്‍ ബോബെറിഞ്ഞ പ്രതി റിമാന്റില്‍’. ‘ഗാന്ധിക്കെതിരെ ഗൂഢാലോചന, സംഘം ഡെല്‍ഹി വിട്ടു’ തുടര്‍ന്ന് ക്രിസ്‌തു കാല്‍വരി കയറുന്ന ഒരു ഫിലിം ക്ലിപ്പിങ്, പിറകേ അക്ഷരങ്ങള്‍, ‘ഞാന്‍ ഇടയനെ അടിക്കും. ആട്ടിന്‍ കൂട്ടം ചിതറും’ ഇതെല്ലാം പ്രൊജക്‌ട് ചെയ്യപ്പെടുമ്പോള്‍ പിറകില്‍ നിന്ന് ബൈബ്ള്‍ ഭാഗം മുഴങ്ങുന്നു. (മത്തായി, 27:28–32) “അവര്‍ അവന്റെ വസ്‌ത്രം അഴിച്ചുമാറ്റി. ഒരു ചുകന്ന പുറം കുപ്പായം അവനെ ധരിപ്പിച്ചു. മുള്ളുകൊണ്ട് ഒരു കിരീടം മെനഞ്ഞുണ്ടാക്കി അതവന്റെ തലയില്‍ വെച്ചു. വലതു കയ്യില്‍ ഒരു ഞാങ്ങണക്കോലും പിടിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് അവര്‍ അവന്റെ മുന്നില്‍ മുട്ടുകുത്തി പരിഹസിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘യഹൂദരുടെ രാജാവേ, സ്വസ്‌തി!’ അവരവന്റെ മേല്‍ തുപ്പി; ഞാങ്ങണക്കോല്‍ വാങ്ങി അവന്റെ തലയ്‌ക്കടിച്ചു. ഇങ്ങനെ പരിഹസിച്ചശേഷം അവര്‍ പുറങ്കുപ്പായം അഴിച്ചുമാറ്റി. അവന്റെ വസ്‌ത്രം ധരിപ്പിച്ചു കുരിശില്‍ തറയ്‌ക്കാന്‍ അവനെ കൊണ്ടുപോയി.”)

പാട്ട്:

കുളിരിന്റെ കൊമ്പുള്ള ജനുവരിക്കാറ്റിന്റെ
മുതുകേറിയണയുന്നു മരണം
പുതുമണ്ണില്‍, തായ്‌വേരില്‍, തളിരിലും ചെഞ്ചോര
ചിതറിത്തെറിപ്പിക്കും മരണം.
പുതുമഞ്ഞിന്‍ പുലരിയില്‍, സന്ധ്യയില്‍ ചാവിന്റെ
മണവുമായണയുന്ന മരണം.
വചനത്തില്‍ ഗാനത്തില്‍, മൗനത്തിലും നിറ-
ഞ്ഞുറയും ചിലമ്പുമായ് മരണം.
കുളിരിന്റെ കൊമ്പുള്ള ജനുവരിക്കാറ്റിന്റെ
മുതുകേറിയണയുന്നു മരണം.

(ഗാന്ധി മനുവിന്റെ മടിയില്‍ തലവെച്ചു കിടക്കുന്നു. മനു ഗാന്ധിയുടെ നെറ്റി തിരുമ്മുന്നുണ്ട്.)

ഗാന്ധി:

സ്വാതന്ത്ര്യസമരം കഴിഞ്ഞാല്‍ കോണ്‍ഗ്രസ്സ് ഒരു രാഷ്‌ട്രീയ കക്ഷിയല്ലാതാകണമെന്നായിരുന്നു എന്റെ ആഗ്രഹം. അതൊരു സേവാസംഘം മാത്രമാകണമായിരുന്നു. പക്ഷെ അവരാഗ്രഹിക്കുന്നത് അതല്ല. അവര്‍ക്ക് ത്യാഗത്തിന്റെ പ്രതിഫലം കൂടി അനുഭവിക്കണം. ഇന്നലെ രാത്രി മുഴുവന്‍ ഞാനിരുന്ന് കോണ്‍ഗ്രസ്സിന്റെ ഭരണഘടനയുണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു. നെഹ്രു ഏല്‌പിച്ച ജോലിയാണ്. ചെയ്യാതെ പറ്റുമോ? (ചുമയ്‌ക്കുന്നു).

മനു:

അങ്ങ് വളരെയേറെ ജോലി ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ശരീരത്തെ ഇങ്ങനെ ശിക്ഷിക്കരുത്.

ഗാന്ധി:

ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴല്ലേ പ്രവര്‍ത്തിക്കാനൊക്കൂ. എന്നെ വേട്ടയാടുന്ന പ്രശ്‌നം അതൊന്നുമല്ല. എന്റെ അനുയായികള്‍ അധികാരക്കൊതിയന്മാരായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അവര്‍ക്കെന്റെ പേരു മാത്രം മതി; എന്റെ ആദര്‍ശങ്ങള്‍ വേണ്ടാ. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി സമരം ചെയ്‌തവര്‍ തന്നെ അഴിമതിക്കാരായാല്‍ പിന്നെ ആരാണിന്ത്യയെ രക്ഷിക്കുക? മറ്റു രാഷ്‌ട്രങ്ങള്‍ക്കു നടുവില്‍ എങ്ങനെ ഇന്ത്യ തലയുയര്‍ത്തി നടക്കും? (കഠിനമായി ചുമയ്‌ക്കുന്നു, ചുമ നിലയ്‌ക്കുന്നില്ല).

മനു:

സുശീല പെനിസിലിന്‍ ഗുളികകള്‍ തന്നു പോയിട്ടുണ്ട്. ഒന്നു തരട്ടേ?

ഗാന്ധി:

വേണ്ടാ (ചുമ) നിനക്ക് രാമനില്‍ വിശ്വാസമില്ല അല്ലെ? ഞാന്‍ രോഗം പിടിപെട്ടാണ് മരിക്കുന്നതെങ്കില്‍ ലോകത്തോടു മുഴുവന്‍ (ചുമ) നീ വിളിച്ചുപറയണം, ഞാനൊരു കപട മഹാത്മാവായിരുന്നെന്ന്. എങ്കിലേ എനിക്ക് ആത്മശാന്തി ലഭിക്കൂ. ഞാന്‍ വെടിയേറ്റ് ദൈവനാമം ജപിച്ച് വീണു മരിക്കുന്നുവെങ്കില്‍ മാത്രം നീ എന്നെ ഒരു യഥാര്‍ത്‌ഥ മഹാത്മാവെന്നു വിളിക്കുക. അതിനുള്ള ശക്‍തി എനിക്കു നല്‍കാന്‍ പ്രാര്‍ത്ഥിക്കൂ. ലോകത്തിന്റെ പൂന്തോട്ടത്തില്‍ വസന്തം നീണ്ടു നില്‍ക്കില്ലെന്നല്ലേ കവി പറയുന്നത്? ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള്‍ നിയന്ത്രണം പാടില്ല. ആ പാട്ടൊന്ന് പാടൂ മനു.

മനു:

വിശ്രമമരുതേ പോരാളി, അതി-
ഹ്രസ്വം ഭൂമിയില്‍ വാസം!
വിശ്രമമരുതേ തേരാളി, അതി-
ദീര്‍ഘം ദുര്‍ഗ്ഗമമീ മാര്‍ഗ്ഗം.

ഗാന്ധി:

‘ധര്‍മ്മപദ’ത്തില്‍ ബുദ്ധന്‍ ഇതുപോലെന്തോ പറയുന്നില്ലേ?

മനു:

“രാത്രി കാവല്‍ക്കാരനെത്ര ദീര്‍ഘം, ക്ഷീണ
യാത്രികന്നോ പഥം ദീര്‍ഘം
ധീരന്നു മിന്നല്‍പ്പിണര്‍ പോലെ ജീവിതം,
പാതിരാ ഭീരുവിന്നെന്നും!

ഗാന്ധി:

ഏറെ ജോലികള്‍ എനിക്കു ബാക്കിയാണ്. അതെല്ലാം ചെയ്‌തുതീര്‍ക്കാന്‍ ഈശ്വരന്‍ എന്നെ അനുവദിക്കുമോ? സുശീല പാകിസ്‌ഥാനില്‍ നിന്ന് മടങ്ങിയെത്തില്ല. പട്ടേലിനോട് നെഹ്‌റുവുമായി ഒത്തുപോകണമെന്ന് ഞാനുപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്.

(ഒരു പത്രപ്രവര്‍ത്തകന്‍ കടന്നുവരുന്നു)

പത്രം:

ഒരഭിമുഖത്തിനു സമയമനുവദിച്ചിരുന്നു.

ഗാന്ധി:

അഞ്ചു മിനിറ്റെടുക്കാം.

പത്രം:

അങ്ങ് മുസ്ലീങ്ങളുടെ പക്ഷം ചേരുന്നുവെന്ന് ആരോപണമുണ്ടല്ലോ.

ഗാന്ധി:

ന്യൂനപക്ഷത്തിന് ഒരു ഭീതിയും കൂടാതെ ജീവിക്കാന്‍ കഴിയുന്ന രാഷ്‌ട്രമാണ് ജനാധിപത്യരാഷ്‌ട്രം. ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിലല്ല ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ സുരക്ഷിതത്വത്തിലാണ് അതിന്റെ കാതല്‍.

പത്രം:

പ്രാര്‍ത്ഥനായോഗങ്ങളില്‍ അങ്ങ് ഖുര്‍-ആന്‍ വായിക്കുന്നത് ഹിന്ദുക്കളെ വ്രണപ്പെടുത്തുകയില്ലേ?

ഗാന്ധി:

അവര്‍ കപട ഹിന്ദുക്കളാണ്. ഖുര്‍-ആന്‍ പദ്യങ്ങളുടെ ഹിന്ദി പരിഭാഷ ചൊല്ലുമ്പോള്‍ ആരും എതിര്‍ക്കുന്നില്ല. അറബിയോടാണ് വിരോധം. ഗുരുനാനാക്ക് സത്യം തേടി അറേബ്യയില്‍ പോയ ആളാണ്. നമ്മുടെ നൂറ്റിയെട്ടു് ഉപനിഷത്തുകളില്‍ ഒന്നിന്റെ പേര് ‘ആള്ളോപനിഷത്’ എന്നണ്. രാമനും റഹീമും എനിക്കൊന്നു തന്നെ. ഇത് കബീറിന്റേയും രാമകൃഷ്‌ണന്റേയും നാടാണെന്ന് നാം മറക്കുന്നു.

പത്രം:

അപ്പോള്‍ ഇന്ത്യ ഒരു ഹിന്ദു രാഷ്‌ട്രമല്ലെന്നാണോ പറഞ്ഞുവരുന്നത്?

ഗാന്ധി:

ഹിന്ദു രാഷ്‌ട്രമോ? ഇവിടെ നിയമത്തിനു മുന്നില്‍ എല്ലാവരും തുല്യരാണ്. വാസ്‌തവത്തില്‍ എത്ര വ്യക്തികളുണ്ടോ അത്രയും മതങ്ങളുണ്ട്. മതത്തിന് ഓരോരുത്തരും നല്‍കുന്ന അര്‍ത്ഥം വ്യത്യസ്‌തമാണ്. ഓരോരുത്തര്‍ക്കും ഇഷ്‌ടമുള്ള മതം പിന്തുടരാം. മതമില്ലാതെയും ജീവിക്കാം. പൊതുനിയമങ്ങളെ അവര്‍ ലംഘിക്കരുതെന്നു മാത്രം. ഇന്ത്യയില്‍ പണ്ടുമുതലേ എത്രയോ ചിന്താധാരകള്‍ നിലവിലിരുന്നു. നമ്മുടെ സംസ്‌കാരത്തിന്റെ കാതല്‍ ഈ നാനാത്വമാണ്. അതു നശിച്ചാല്‍ ജനാധിപത്യം നശിച്ചു.

പത്രം:

ഇന്ത്യന്‍ സംസ്‌കാരം ഹൈന്ദവസംസ്‌കാരം തന്നെയല്ലേ?

ഗാന്ധി:

പ്രശ്‌നം വാക്കുകളുടെയല്ല. നമുക്ക് ചരിത്രത്തെ പിറകോട്ട് കൊണ്ടുപോകാനാവില്ല. ഇന്ത്യയില്‍ ഒരു മതം മാത്രമുണ്ടായ കാലമേ ഉണ്ടായിട്ടില്ല. ഹിന്ദുരാഷ്‌ട്രവാദികളുടെ വേഷം കെട്ടി ചരിത്രം തിരുത്താനും അക്രമം നടത്താനും ഒരുങ്ങുന്നവര്‍ ഹിന്ദുമതത്തിന് തീരാക്കളങ്കമാണ്. (പോക്കറ്റു വാച്ചുനോക്കി) സമയം കഴിഞ്ഞു. (മനുവിനോട്) മനു, ഇന്നു വായിക്കുന്ന ബൈബ്‌ള്‍ ഭാഗമേതാണ്?

മനു:

(ബൈബ്‌ള്‍ പകുത്ത് വായിക്കുന്നു) “രണ്ടാം പ്രാവശ്യവും അവന്‍ പോയി പ്രാര്‍ത്ഥിച്ചു. “എന്റെ പിതാവേ, ഞാനിതു കുടിക്കാതെ ഈ പാനപാത്രം നീങ്ങിപ്പോവുക സാദ്ധ്യമല്ലെങ്കില്‍ നിന്റെ ഇഷ്‌ടം നിറവേറട്ടെ! അവന്‍ വീണ്ടും ശിഷ്യന്മാരുടെ അരികില്‍ വന്നപ്പോള്‍ അവര്‍ ഉറങ്ങുന്നതായി കണ്ടു. കാരണം അവരുടെ കണ്ണുകളില്‍ നിദ്രാഭാരം തങ്ങിനിന്നിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവന്‍ അവരെ വിട്ട് മൂന്നാം പ്രാവശ്യവും പോയി അതേ വാക്കുകള്‍ തന്നെ ആവര്‍ത്തിച്ചു പ്രാര്‍ത്ഥിച്ചു. തുടര്‍ന്ന് അവന്‍ ശിഷ്യന്മാരുടെ അടുക്കല്‍ വന്നു പറഞ്ഞു. ‘നിങ്ങള്‍ ഇപ്പോഴും ഉറങ്ങിവിശ്രമിക്കുന്നുവോ? ഇതാ സമയമായി. മനുഷ്യപുത്രന്‍ പാപികളുടെ കയ്യിലേയ്‌ക്ക് ഒറ്റിക്കൊടുക്കപ്പെടാന്‍ പോകുന്നു! എഴുന്നേല്‍ക്കൂ. നമുക്ക് പോകാം! ഇതാ എന്നെ ഒറ്റിക്കൊടുക്കുന്നവന്‍ അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു.”

ഗാന്ധി:

തുക്കാറാമിന്റെ ചില വരികളാണോര്‍മ്മ വരുന്നത്.

പാട്ട്:

 നീലവാനു പിളര്‍ന്നുവന്നൊരു
 ധൂമകേതുവില്‍ നിന്റെ വീടു തകര്‍ന്നു വീഴുമ്പോള്‍,
 തീരുമാനിക്കൂ, ദൈവം വരികയായ് നിന്നരികിലെന്ന്.
 വന്‍ദുരന്തമുയര്‍ന്നു നിന്നെത്തൂത്തുമായ്‌ക്കുമ്പോള്‍
 കേവലം ദൈവവും നീയും ബാക്കിയാകുമ്പോള്‍
 തീരുമാനിക്കൂ, ദൈവം വരികയായ് നിന്നരികിലെന്ന്.
 നുണകളെന്നെന്നേയ്‌ക്കുമൂരിയെറിഞ്ഞു നിന്നുടെ
 വചനമാകെ നഗ്‌നമാകുമ്പോള്‍
 തീരുമാനിക്കൂ, ദൈവം വരികയായ് നിന്നരികിലെന്ന്.
 നൂറുനൂറായ് നിന്റെ ജീവന്‍ വീണുടഞ്ഞെങ്കില്‍,
 വീണ്ടുമൊന്നായ് കൂട്ടിവെയ്‌ക്കാന്‍ വഴിയുമില്ലെങ്കില്‍,
തീരുമാനിക്കൂ, ദൈവം വരികയായ് നിന്നരികിലെന്ന്.
ആശയൊക്കെയുമറ്റുവെങ്കില്‍,
സ്വന്തമെന്നുപറഞ്ഞിടാനായൊന്നുമില്ലാതായിയെങ്കില്‍,
തീരുമാനിക്കൂ, ദൈവം വരികയായ് നിന്നരികിലെന്ന്.
ഉലകമാകെ നിനക്കു മുമ്പില്‍
പടികള്‍കൊട്ടിയടച്ചുവെങ്കില്‍
അപ്പൊഴും നിന്‍ വചനചാതുരി
നിര്‍ഭയം നിന്നൊപ്പമെങ്കില്‍,
തീരുമാനിക്കൂ ദൈവം വരികയായ് നിന്നരികിലെന്ന്.

ഗാന്ധി:

അതെ, ദൈവം എന്റെയരികില്‍ വരികയായി.

(രംഗം ഒന്നു മങ്ങിത്തെളിയുമ്പോള്‍ ഗാന്ധി ആള്‍ക്കൂട്ടത്തിനിടയിലൂടെ നടന്നുവരുന്നു. ഗോദ്സേ, കാക്കിവേഷത്തില്‍, അദ്ദേഹത്തിന്നഭിമുഖമായി നിന്ന് ‘നമസ്‌തേ ഗാന്ധിജി’ എന്നു പറഞ്ഞ് കുനിയുന്നു.)

മനു:

(മുന്നോട്ടുവന്ന്) സഹോദരാ, ഇപ്പോള്‍ത്തന്നെ ബാപ്പുവിന് നേരം വൈകി. മാറൂ.

ഗോദ്സേ:

(മനുവിനെ ഇടതുകൈകൊണ്ട് തള്ളിമാറ്റുന്നു. വലതുകയ്യില്‍ കറുത്ത പിസ്‌റ്റള്‍. മൂന്നുതവണ വെടിപൊട്ടുന്നു. ഗാന്ധിയുടെ പുതപ്പിലും നെഞ്ചിലും രക്തം. ഗാന്ധി പതുക്കെ മുന്നോട്ടാഞ്ഞ് ‘ഹേ, റാം!’ എന്നുച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടു വീഴുന്നു. രംഗം ഇരുട്ടില്‍. പിറകില്‍ നിന്ന് ‘ഹേ റാം!’ എന്ന നിലവിളിയുടെ പ്രതിധ്വനികള്‍. ‘ഏലി, ഏലി, ലമാസബക്‌താനി’ എന്ന നിലവിളി അതില്‍ കലരുന്നു. തുടര്‍ന്ന്: “എടുത്തുഭക്ഷിക്കുക. ഇതെന്റെ ശരീരമാകുന്നു. ഇതില്‍ നിന്ന് കുടിക്കുക. ഇതെന്റെ രക്തമാകുന്നു. അനേകര്‍ക്കു വേണ്ടി പാപമോചനത്തിനായി ചിന്തപ്പെടുന്നതും പുതിയ ഉടമ്പടിയുടേതുമായ എന്റെ രക്തം.”)

— 30 —
ഉയിര്‍ത്തെഴുന്നേല്‌പ്

(‘പൂര്‍വ്വരംഗ’ത്തില്‍ കണ്ട പീഠത്തില്‍ ഗാന്ധി ‘പ്രതിമ’. ഇരുട്ടാണ്. പ്രകാശം പ്രതിമയുടെ മുഖത്തു മാത്രം. ക്രമേണ അത് താഴെ മുട്ടുകുത്തി നില്‍ക്കുന്ന ഒരാളെ പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു.)

മുട്ടുകുത്തിനില്‍ക്കുന്നയാള്‍:

(വെളിച്ചത്തില്‍നിന്ന് മുഖം മറച്ചുകൊണ്ട്) വേണ്ട, വേണ്ട. ഞങ്ങള്‍ക്ക് വെളിച്ചത്തെ ഭയമാണ്. ഞങ്ങള്‍ കൂരിരുളിന്റെ പുരോഹിതര്‍. മൃത്യുവിന്റെ കാമുകര്‍. ഞങ്ങളുടെ പൂന്തോപ്പുകളില്‍ കറുത്ത പൂക്കള്‍ മാത്രം വിടരുന്നു. ഞങ്ങള്‍ കണ്ട മഴവില്ലുകളെല്ലാം കഴുകന്മാരായിരുന്നു. ഞങ്ങളുടെ വഴികാട്ടികള്‍ ഞങ്ങളെ മരുഭൂമിയിലാണെത്തിച്ചത്. എല്ലാ ദൈവദൂതരും ചെകുത്താനുമായി രഹസ്യധാരണകളുണ്ടാക്കി കഴിഞ്ഞു. ഇല്ല, പവിത്രമായി ഒന്നുമിവിടെ ബാക്കിയില്ല.

മറ്റൊരാള്‍ (പ്രവേശിച്ച്):

വരരുതേ, ബാപ്പൂ. ഞങ്ങള്‍ ഇരകള്‍, കൊടുങ്കാറ്റില്‍ ഭൂകമ്പത്തില്‍, പ്രളയത്തില്‍ വീണടിയുന്ന ഞങ്ങളുടെ കൂരകളില്‍കിടന്ന് ഞങ്ങള്‍ അഴുകുന്നത് കാണാന്‍ വരരുതേ.

ഒരു സ്‌ത്രീ:

ഭൂപ്രഭുവിനും വ്യവസായിക്കും വെള്ളവും വൈദ്യുതിയും നല്‍കാനായി അണക്കെട്ടുയരുമ്പോള്‍ താഴ്‌വരകളിലെ ഞങ്ങളുടെ കൃഷിയിടവും കിടപ്പാടവും ഒലിച്ചുപോകുന്നതു കാണാന്‍- വരരുതേ, വരരുതേ.

മറ്റൊരുസ്‌ത്രീ:

കാടെല്ലാം വെട്ടിനിരത്തി ഞങ്ങളുടെ ചോറും വിറകും തട്ടിപ്പറിച്ച കള്ളന്മാര്‍ ഞങ്ങളുടെ ആത്മാക്കളെ ഒരു കുപ്പി കള്ളിനും പെണ്‍മക്കളെ ഒരു തുണ്ടു തുണിക്കും വാങ്ങുന്നതു കാണാന്‍ — വരരുതേ, വരരുതേ.

ഒരന്ധന്‍:

നിയമപാലകര്‍ കുരുടനാക്കിയ എന്നെ —

മറ്റൊരന്ധന്‍:

തൊഴില്‍ശാലയിലെ വിഷവാതകം കുരുടനാക്കിയ എന്നെ —

ഒരു സ്‌ത്രീ:

വിഭജനത്തിന്റെ വടുക്കളും പേറി ചേരിയില്‍ നിന്ന് ചേരിയിലേക്ക് ആട്ടിപ്പായിക്കപ്പെട്ട് ഒടുവില്‍ ഏതോ ദൈവത്തിന്റെ പേരില്‍ എന്റെ കുട്ടികള്‍ എന്റെ മുന്നില്‍ വെച്ച് മാനഭംഗം ചെയ്യപ്പെടുന്നത് കണ്ടുനില്‍ക്കാന്‍ മാത്രം കണ്ണുകളുണ്ടായ എന്നെ —

ഒരു കര്‍ഷകന്‍:

യജമാനന്മാര്‍ക്ക് ഫാക്‌ടറി വെയ്ക്കാനായി എന്റെ തുണ്ടു പുരയിടത്തില്‍ നിന്ന് തെരുവിലെ വെയിലിലേക്ക് വലിച്ചെറിയപ്പെട്ട എന്നെ —

ഒരുകൈതൊഴില്‍കാരന്‍:

അതേ ഫാക്‌ടറി വന്നതുകൊണ്ട് ആകെ അറിയാവുന്ന കുലത്തൊഴില്‍ നഷ്‌ടപ്പെട്ട എന്നെ —

ഒരു ദളിതന്‍:

മൂവ്വായിരം വര്‍ഷത്തെ പീഡനത്തിനുശേഷം എണീറ്റുനില്‍ക്കാനുള്ള ആദ്യത്തെ ശ്രമത്തില്‍ തന്നെ തളര്‍ന്നുപോകുന്ന എന്നെ —

മുട്ടുകുത്തിനില്‍ക്കുന്നയാള്‍:

വേണ്ടാ, വേണ്ടാ. അങ്ങാരേയും കാണരുത്. ഈ സ്വരാജിന്റെ മുഖം അങ്ങു കാണരുത്. വീണ്ടും ലോകം മുഴുവന്‍ കീഴ്പ്പെടുത്തിയ സാമ്രാജ്യത്വത്തിനെതിരെ ഒരിക്കല്‍ കൂടി പട നയിക്കാന്‍ ഞങ്ങളങ്ങയോടാവശ്യപ്പെടുകയില്ല. ഒരിക്കല്‍ കൂടി നിസ്വനായി ജീവിക്കാന്‍, സഹിക്കാന്‍, വെടിയേറ്റു മരിക്കാന്‍ — വേണ്ടാ, വേണ്ടാ.

(ഇരുട്ട് വീണ്ടും. വെളിച്ചം വരുമ്പോള്‍ അഞ്ചു കുട്ടികള്‍ മാത്രം വെളിച്ചത്തില്‍)

കുട്ടികള്‍ (ഒന്നിച്ച്):

പോയ തലമുറ അനാഥരാക്കിയ കുഞ്ഞുങ്ങളാണ് ഞങ്ങള്‍.

ഒരുകുട്ടി:

മുലപ്പാലിനുപകരം ഉരുകിയ ലോഹം കുടിച്ചുവളര്‍ന്നവര്‍

രണ്ട്:

പൂക്കള്‍ക്കു പകരം തോക്കുകള്‍ കളിപ്പാട്ടമായി കിട്ടിയവര്‍

മൂന്ന്:

മുതുകില്‍ കെട്ടിവെച്ച മുലക്കുപ്പിയുമായി ചോരയില്‍ വലിച്ചെറിയപ്പെട്ടവര്‍

നാല്:

അമ്മയുടെ നടുക്കത്തില്‍ നിന്നുമാത്രം അച്ഛനാരെന്ന് ഊഹിക്കേണ്ടവര്‍.

അഞ്ച്:

സ്വാതന്ത്ര്യപ്രേമികളുടെ തടവറകളില്‍ പിടഞ്ഞു മരിച്ചവരുടെ കുഞ്ഞുങ്ങള്‍

ഒന്ന്:

അധികാരത്തിന്റെ അടര്‍ക്കളങ്ങളില്‍ നിന്നു കത്തിപ്പിടിച്ച ഉടുപ്പുകളുമായി ഓടിപ്പോന്നവര്‍

ഒന്നിച്ച്:

ബാപ്പൂ, വരൂ, ഞങ്ങള്‍ക്ക് വിശുദ്ധനായൊരു വഴികാട്ടിയെ ആവശ്യമുണ്ട്.

(പിറകില്‍: “അവര്‍ ഭയപ്പെട്ട് മുഖംകുനിച്ചപ്പോള്‍ ആ പുരുഷന്മാര്‍ പറഞ്ഞു:ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനെ മരിച്ചവര്‍ക്കിടയില്‍ തിരയുന്നതെന്ത്? അവന്‍ ഇവിടെ ഇല്ല. അവന്‍ ഉയിര്‍ത്തെഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നു.”)

(പ്രകാശം ‘പ്രതിമ’യുടെശൂന്യമായപീഠംകാണിക്കുന്നു. ‘പ്രതിമ’ ഇപ്പോള്‍ കുട്ടികളുടെ തോളില്‍ കയ്യിട്ട് പതുക്കെ നടക്കുകയാണ്. പിറകില്‍നിന്ന്:)

ഞങ്ങള്‍ വരും
ഒരു പുതിയ തലമുറ
ചക്രവര്‍ത്തിയുടെ മേല്‍മീശയും യുദ്ധമുദ്രകളുമായല്ല
ഭൂഖണ്ഡങ്ങളിലെ കണ്ണീര്‍ പ്രവാഹങ്ങളില്‍നിന്ന്
ഊറ്റിയെടുത്ത രോഷത്തിന്റെ വൈദ്യുതിയുമായി വരും
അയല്‍ക്കാരന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുമീതേ
ഉരുളുന്ന പീരങ്കിയായല്ല ഞങ്ങള്‍ വരിക
നെടുവീര്‍പ്പുകളുടെ കുതിരപ്പുറത്ത് നീതിയുടെ ദൂതുമായി വരും
കൊലപാതകിയുടെ വാള്‍ത്തിളക്കവും
ചാരന്റെ വിഷം നിറച്ച മൗനവുമായല്ല ഞങ്ങള്‍ വരിക
അനാഥനില്‍ നിന്ന് അനാഥനിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുന്ന
രഹസ്യസ്വപ്‌നമായി വരും
കറുത്തവനും കറുത്തവനും ആശ്ലേഷിച്ചുണ്ടാകുന്ന
വര്‍ണ്ണമഹിമയെ ചാമ്പലാക്കുന്ന ഇടിമിന്നലായിവരും
സ്‌ത്രീസ്‌ത്രീയുടെ കാതില്‍ മന്ത്രിക്കുന്ന വൃഥകളുടെ
തിരമാലകളില്‍നിന്ന്
ഞങ്ങള്‍ അമൃതുപോലെ പൊന്തിവരും
വെടിയേറ്റ കുഞ്ഞിന്റെ കയ്യില്‍നിന്ന് തെറിച്ചുവീണ
കളിപ്പാട്ടം പോലെ ചിതറിപ്പോയ ഞങ്ങളുടെ നാടുകളില്‍ നിന്ന്
ഞങ്ങള്‍ പരസ്‌പരം മൂറിപ്പാടുകള്‍ നിറഞ്ഞകൈനീട്ടും
ഇല്ല, സ്വര്‍ണ്ണത്തിന്റേയും ദുരധികാരത്തിന്റേയും പകല്‍
നീണ്ടുനില്‍ക്കുകയില്ല
അഭയാര്‍ത്ഥികളുടേയും അനാഥന്റേയും
രാത്രിയും നീണ്ടുനില്‍ക്കുകയില്ല
ഞങ്ങള്‍ ഭൂമിയെ അവകാശമാക്കും
തത്തകള്‍ക്കും മണ്ണിരകള്‍ക്കും ഒലീവുമരങ്ങള്‍ക്കുമൊപ്പം
ഞങ്ങള്‍.

((ഫ്‌ളൂട്ട്) ഗാന്ധിയോടൊപ്പം കുട്ടികള്‍ പീഠത്തെച്ചുറ്റി പിന്‍തിരിഞ്ഞു നില്‍ക്കുന്നു)

കര്‍ട്ടന്‍