മുഹനാപ്രാസാന്ത്യ പ്രാസവ്യവസ്ഥാ

സ്വാതി തിരുനാള്‍

2013

സായാഹ്ന ഫൗണ്ടേഷന്‍

തിരുവനന്തപുരം

Muhanaprasanthyaprasavyvastha
Malayalam Linguistics
by Swati Tirunal

epub/pdf version published: 2013

These electronic versions are released under the provisions of Creative Commons Attribution Share Alike license for free download and usage.

The electronic versions were generated from sources marked up in LATEX in a computer running gnu/linux operating system. pdf was typeset using XeTEX from TEXLive 2012. ePub version was generated by TEX4ht from the same LATEX sources. The base font used was traditional variant of Rachana, contributed by Rachana Akshara Vedi.

Sayahna Foundation
jwra 34, Jagathy, Trivandrum, India 695014
url: http://www.sayahna.org

സ്വാതി തിരുനാള്‍

pictപത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടില്‍ (1829–1846) തിരുവിതാംകൂര്‍ ഭരിച്ചിരുന്ന രാജാവ്. സ്വാതിതിരുനാള്‍ രാമവര്‍മ്മ എന്നാണ് മുഴുവന്‍ പേര്. സ്വാതി (ചോതി) നക്ഷത്രത്തില്‍ ജനിച്ചതു കൊണ്ട് സ്വാതിതിരുനാള്‍ എന്ന പേര് ലഭിച്ചു. ഈ പേരിലാണ്‌ കൂടുതലായും അറിയപ്പെടുന്നത്. കേരള സംഗീതത്തിന്റെ ചക്രവര്‍ത്തി എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. ബഹുഭാഷാപണ്ഡിതനും, സകലകലാവല്ലഭനുമായിരുന്ന സ്വാതിതിരുനാളിന്റെ വിദ്വല്‍സ്സദസ്സ് ഇരയിമ്മന്‍‌തമ്പി, കിളിമാനൂര്‍ കോയിതമ്പുരാന്‍ തുടങ്ങിയ കവിരത്നങ്ങളാലും, ഷഡ്കാല ഗോവിന്ദമാരാര്‍ തുടങ്ങിയ സംഗീതപ്രതിഭകളാലും, വടിവേലു, ചിന്നയ്യ, പൊന്നയ്യ എന്നീ നട്ടുവന്മാരാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.

സര്‍വ്വകലാവല്ലഭനായിരുന്ന സ്വാതി തിരുനാളിന്റെ കാലഘട്ടം കേരളീയ സംഗീതകലയുടെ സുവര്‍ ണ്ണകാലമായി അറിയപ്പെടുന്നു. മലയാളം, സംസ്കൃതം, ഹിന്ദി, തമിഴ്, തെലുങ്ക്, കന്നട എന്നീ ഭാഷകളിലായി അഞ്ഞൂറില്പരം കൃതികള്‍ രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. സ്വാതിതിരുനാള്‍ രചിച്ച പദങ്ങളും വര്‍ണ്ണങ്ങളും തില്ലാനകളും തന്നെയാണ് ഇന്നും മോഹിനിയാട്ടവേദിയില്‍ കൂടുതലായും അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു വരുന്നത്‌.

അഖണ്ഡഭാരതത്തിലെങ്ങുമുള്ള ഗായകരേയും വാഗ്ഗേയകന്മാരെയും അദ്ദേഹം തന്റെ കലാസദസ്സിലേയ്ക്കു ആകര്‍ഷിച്ചു. മുകളില്‍ പരാമര്‍ശിച്ചിട്ടുള്ളവര്‍ കൂടാതെ പാലക്കാട് പരമേശ്വരഭാഗവതര്‍, ഗ്വാളിയോര്‍ ചിന്നദാസ്, ലാഹോറിലെ ഇമാം ഫക്കീര്‍, ഓധിലെ ഹരിദാസ് ഗോസ്വായി തുടങ്ങിയവരും സദസ്സില്‍ അവരുടെ പ്രാവീണ്യം തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്.

കര്‍ണ്ണാടക സംഗീത കൃതികള്‍

കൃതികളുടെ രചനകളില്‍ അദ്ദേഹം വൈവിദ്ധ്യം പുലര്‍ത്തിയിരുന്നു. ലാളിത്യമേറിയതും പ്രൌഡഗംഭീരങ്ങളുമായ കൃതികളുടെ രചയിതാവായിരുന്നു സ്വാതി തിരുനാള്‍. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചില കൃതികള്‍ കര്‍ണ്ണാടകസംഗീത പിതാമഹനായ പുരന്ദരദാസിന്റെ കൃതികളോട് സമാനങ്ങളാണ്‍. (ഉദാ: പന്നഗശയന – പരശ് – ചാപ്പ്, കമലനയന – ഘണ്ട, പരിപാലയ – പന്തുവരാളി – രൂപകം) സദാശിവബ്രഹ്മേന്ദ്രരുടെ തത്ത്വചിന്താപരങ്ങളായ കൃതികളോടു കിടനില്‍ക്കുന്ന കൃതികളും അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട് (ഉദാ: കലയേ ശ്രീ കമല നയനചരണെ – ചെഞ്ചുരുട്ടി – രൂപകതാളം, സ്‌മരഹരി പാദാരവിന്ദം – ശ്യാമരാഗം – ആദിതാളം, കാരണം വിനാ കാര്യം – കാംബൊജി രാഗം മിശ്രചാപ്പു താളം).

സ്വാതി തിരുനാള്‍ രചിച്ചിട്ടുള്ള വര്‍ണ്ണങ്ങള്‍ ഉന്നത സൃഷ്ടികളായി നിലകൊള്ളുന്നു. വര്‍ണ്ണങ്ങള്‍ നിര്‍മ്മിക്കുന്നതിന്‍ അഗാധപാണ്ഡിത്യം ആവശ്യമാണ്‍. ഈ ഗാനരൂപത്തില്‍ രാഗത്തിന്റെ വിവിധ വശങ്ങളെ സന്തുലിതമാ‍യി പ്രകടിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. താനവര്‍ണ്ണം, പദവര്‍ണ്ണം, അടതാളവര്‍ണ്ണം എന്നിങ്ങനെ വൈവിധ്യമേറിയ വര്‍ണ്ണങ്ങള്‍ സ്വാതിതിരുനാള്‍ രചിച്ചിട്ടൂണ്ട്. രൂപകം, ആദി, അട എന്നീ താളങ്ങളില്‍ ഏകദേശം 23 വര്‍ണ്ണങ്ങള്‍ അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുള്ളതായി കാണാം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വര്‍ണ്ണങ്ങള്‍ പരിശോധിച്ചാല്‍ അദ്ദേഹത്തിന്‍ നാട്യശാസ്ത്രത്തിലുണ്ടായിരുന്ന അഗാധപാണ്ഡിത്യം മനസ്സിലാകും. പല വര്‍ണ്ണങ്ങളിലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സ്വരങ്ങള്‍ ഭരതനാട്യത്തിലെ ജതിക്കനുസൃതമായാണദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുള്ളത്.

ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീത കൃതികള്‍

സ്വാതി തിരുനാളും ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതവുമായുള്ള ബന്ധത്തിനെ സഹായിച്ച അനേകം ഘടകങ്ങളുണ്ട്. അദ്ദേഹം തന്റെ രാജസദസ്സില്‍ അനേകം കര്‍ണ്ണാടക സംഗീതവിദ്വാന്മാരെയെന്നപോലെ ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തില്‍ പ്രവീണരായവരെയും അംഗങ്ങളാക്കിയിരുന്നു. അവരില്‍ ചിലരായിരുന്നു ഉസ്താദ് അലാവുദ്ദീന്‍ ഖാന്‍, പഞ്ചാബില്‍ നിന്നുള്ള രാമാര്‍ജ്ജുന്‍, ബംഗാളില്‍ നിന്നുള്ള ഹരിദാസ്, ബനാറസില്‍ നിന്നുള്ള വാസുദേവശാസ്തി എന്നിവര്‍. ഇവരില്‍ നിന്നും അദ്ദേഹം ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതരൂപങ്ങളായ ദ്രുപദ്, ഖ്യാല്‍, ഇമ്രി, തപ്പ, ഭജന്‍ എന്നിവ അഭ്യസിച്ചു. ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ കൃതികര്‍ത്താക്കളില്‍ ആദ്യമായി ഹിന്ദുസ്ഥാനി കൈകാര്യം ചെയ്തതും സ്വാതി തിരുനാളാ‍ണ്‍. ഏതാണ്ട് 37 കൃതികള്‍ അദ്ദേഹം ഈ സമ്പ്രദായത്തില്‍ രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചിലത് ഈശ്വരനെ പുകഴ്ത്തിക്കൊണ്ടുള്ളതും ചിലത് ഒരു ശ്ര്യംഗാരപരമായ ഛായ നല്‍കികൊണ്ടുള്ളതുമാണ്.

(വിക്കിയപ്പീഡിയയോട് കടപ്പാട്)

— 1 —
മുഹനാപ്രാസാന്ത്യപ്രാസവ്യവസ്ഥാ

—— ശ്രീഃ ——

സ്വാതി ശ്രീരാമവര്‍മ്മ കുലശേഖരവഞ്ചിമഹാരാജപ്രണീതാ

—— മുഹനാപ്രാസാന്ത്യപ്രാസവ്യവസ്ഥാ ——

I

സംഗീതവിഷയാസു സാഹിതീഷു പ്രയുജ്യമാനാശ്ശബ്ദാലങ്കാരാഃ മുഹനാപ്രാസാന്ത്യപ്രാസാ ഇതി ത്രിധാ വ്യവഹ്രിയന്തേ — തേഷാം ത്രയാണാമപി നിയമാഃ വക്ഷ്യമാണയാ വ്യവസ്ഥയാ സുതരാമവദാതാഃ സ്യുഃ — അഥ പൂര്‍വോക്താനാമേഷാം മുഹനാപ്രാസാദിശബ്ദാലങ്കാരാണാം നിയമേഷു ആന്ധ്രദ്രാവിഡാദിഭാഷാസു സലക്ഷണം വിദ്യമാനേഷ്വപി വ്യാകരണസിദ്ധസ്യ ഗീര്‍വാണസ്യ രീതേഃ ഏഷാം ¹ കേഷാഞ്ചിത് ക്വചിത് ക്വചിദ്വ്യഭിചരിതത്യാത് ² ശേഷരാമാനുജാഖ്യകവേഃ കൃതീണാം ഗീര്‍വാണൈകപരത്വാച്ച തേന കവിനാ യേ യേ നിയമാഃ പ്രയുക്താസ്ത ഏവാത്ര സ്വീകര്‍തവ്യാഃ —

അഥ യസ്യ കസ്യചിത് കീര്‍തനസ്യ വാ പദസ്യ വാ വര്‍ണസ്യ വാ ആദൗ ദൃശ്യമാനോ വര്‍ണോ, യദ്വാ വക്ഷ്യമാണവ്യവസ്ഥാനുസാരേണ തസ്മിന്‍ സ്ഥാന ഏവ പ്രയോക്തുമര്‍ഹം വര്‍ണാന്തരം വാ യദാ ദ്വിതീയാവര്‍തസ്യാദൗ പ്രയുക്തം ഭവതി, തദാ തസ്യ മുഹനാ ഇതി സംജ്ഞാ — തത്ര ച അജിതി വ്യവഹ്രിയമാണേഷു അകാരാദി ഷോഡശവര്‍ണേഷു സ്വയമേവ വാ ഹലാ സഹ മിലിത്വാ വാ പ്രയോക്തവ്യേഷു തദര്‍ഥമപേക്ഷിതാം വ്യവസ്ഥാം ബ്രൂമഃ ——

പ്രഥമതഃ അകാരസ്യ ആകാരശ്ച ഐകാരശ്ച ഔകാരശ്ച ഹകാരശ്ച മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യഃ തത്ര അകാരസ്യ മുഹനാത്വേന ആകാരഃ പ്രയോക്തവ്യ ഇത്യസ്യ പക്ഷസ്യ സാധാരണത്വാച്ച യുക്തിഭിഃ പ്രമാണബാഹുല്യേന ച സര്‍വസമ്മതത്വാച്ച ഉദാഹരണാപേക്ഷാഭാവാത് അവശിഷ്ടാനാം ത്രയാണാമപി പൃഥക് പൃഥഗുദാഹരണം ബ്രൂമഃ — കഥമിതേ ചേത് —

‘പരമകൃപാരസപൂര്‍ണനേത്രം ശ്രീ–
വൈകുണ്ഠവല്ലീകളത്രം’

ഇത്യേകസ്മിന്‍ കീര്‍തനേ പ്രയോഗഃ —

‘ചരണനിഹതശകടാസുര! നിരുപമ–
ശൗര്യ!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

‘അതുലിതലാവണ്യനിദാന! മനോ
ഹരമാല്യസുഗന്ധ!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

ഇകാരസ്യ ഈകാരശ്ച ഏകാരശ്ച ഋകാരശ്ച മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യഃ — തത്രാപി ഇകാരസ്യ ഈകാരഃ പ്രയോക്തവ്യ ഇത്യസ്യ പക്ഷസ്യ ഉദാഹരണാപേക്ഷാഭാവാത് അവശിഷ്ടസ്യ പക്ഷദ്വയസ്യാപ്യുദാഹരണം —

‘ദേഹി തവ പദകമലഭക്തിമനപായിനീം
ദീനവത്സല!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

‘ദിനകര കുലദീപ!
ധൃതദിവ്യശരചാപ!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

ഉകാരസ്യ ഊകാരശ്ച ഓകാരശ്ച പ്രയോക്തവ്യഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘കുമുദാരിപ്രതാപമോഹന!
ഗോപബാലരൂപ!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

ഌകാരസ്യ ൡകാരസ്യ ച അക്ഷരാഭ്യാസവേലായാം വ്യാകരണശാസ്ത്രേ ച ഉപയോഗം വിനാ അന്യത്ര കുത്രാപി കവിതാദിഷു അനുപയുക്തത്വാത് തയോര്‍വര്‍ണയോഃ പ്രസംഗ ഏവാത്ര നിരര്‍ഥകഃ —

അകാരസ്യ ഹകാരോഽപി പ്രയോക്തവ്യ ഇത്യേകഃ പക്ഷഃ പൂര്‍വമുദാഹൃതഃ ഖലു — വിശിഷ്യ യേനാ ചാ സഹ സ്ഥിതിഃ തേനൈവ അജക്ഷരേണ സഹ സംയുജ്യ വാ ഉത പൂര്‍വമുക്തവ്യവസ്ഥാനുസാരേണ തത്സജാതീയേന അക്ഷരാന്തരേണ സഹ വാ സംയുജ്യായം ഹകാരസ്തു പ്രയോക്തവ്യഃ — അഥൈതത് സാധയിതും ഉദാഹരണാന്യപി ബഹൂനി സന്തി ——

അഥ മുഹനപ്രയോഗേ ഹലിതി വ്യവഹ്രിയമാണകകാരാദ്യക്ഷരാന്തര്‍ഭൂതേ വര്‍ഗപഞ്ചകേ തു ഏകൈകസ്മിന്‍ വര്‍ഗേ പഞ്ചമം വര്‍ണം വിഹായ അവശിഷ്ടാശ്ചത്വാരോഽപി ³ വര്‍ണാസ്തു മിഥോ മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യാഃ — പഞ്ചമ ഏവ വര്‍ണോ യദാ പ്രാരംഭേ പ്രയുക്തഃ സ്യാത് തദാ തമേവ വര്‍ണം വിനാ തസ്യ മുഹനാത്വേന സ്വവര്‍ഗ്യമപി വര്‍ണാന്തരം ന പ്രയോക്തവ്യം ——

ശകാരഷകാരസകാരാഃ വര്‍ഗപഞ്ചകവ്യതിരിക്തവര്‍ണാ അപി ചവര്‍ഗേ പഞ്ചമം വര്‍ണം വിഹായ അവശിഷ്ടസ്യ വര്‍ണചതുഷ്ടയസ്യ മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യ ഇത്യസ്യ പക്ഷസ്യ ഏകസ്യ ഉദാഹരണേ പ്രദര്‍ശിതേ ശേഷം തദ്വദിതി നിശ്ചേതും ശക്യത്വാത് ഏകസ്യോദാഹരണം ബ്രൂമഃ — കഥമിതി ചേത് —

‘സാരസദലനേത്ര! ജഗന്നുത!
ജലധരനിഭഗാത്ര!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

ബവയോരഭേദ ഇത്യനേന വകാരസ്യ പവര്‍ഗേ പഞ്ചമം വര്‍ണം വിഹായാന്യേ ചത്വാരോഽപി വര്‍ണാഃ മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യാഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘വാഹിനീശമദവിദാരക! നിരയതാരക!
പാലിതസൂര്യകുമാരക!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

രേഫസ്യ ലകാരോ മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘രമണീയസുഗുണാലവാലം സുമധ്യമഭാഗ–
ലസമാന’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

അകാരസ്യ ഹകാരവദ്യകാരോഽപി മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യ ഇത്യേകഃ പക്ഷഃ തസ്യോദാഹരണമുപരിഷ്ടാദ്വക്ഷ്യാമഃ —

സംയുക്താക്ഷരസ്യ മുഹനാപ്രയോഗേ ആദിശ്രുതോ വാ യദ്വാ അന്തശ്രുതോ വര്‍ണഃ അഭേദന പ്രയോക്തുമര്‍ഹ ഏവ — തയോരുദാഹരണം —

‘ശ്രീരംഗശായിനം സകല–
ശുഭദായിനം ചിന്തയേഽഹം’

ഇത്യേകത്ര,

‘ക്ഷതജമൂര്‍ച്ഛിതദശ–
ഗ്രീവം’ ⁴

ഇത്യന്യത്ര പ്രയോഗഃ —

അകാരസ്യ മുഹനാതേവ്ന യകാരോഽപി പ്രയോക്തവ്യ ഇതി പൂര്‍വമഭിഹിതസ്യ പക്ഷസ്യോദാഹരണം —

‘അനുപമപ്ലവഗപരിവാര! ഹൃദയസൗ–
ഖ്യദ! ഹനൂമദ്വചനസാര!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

തര്‍ഹി അകാരസ്യ മുഹനാത്വേന ഖകാരസ്യാസംഭവാത് തേന ഖകാരേണ സഹ യകാരസ്യ സംയുക്തത്വാച്ച സ പക്ഷ, അത്ര സിദ്ധഃ ——

അപി ച യദാ ഏക ഏവ ശബ്ദശ്ചരണാന്തേഷു സര്‍വത്രാപി വിവക്ഷിതഃ സ്യാത്തദാ യാദൃശേ വര്‍ണേ പ്രയുക്തേ വിവക്ഷിതശബ്ദാദ്യസ്ഥിതവര്‍ണോഽസ്യ മുഹനാത്വേന പരിണമേത് താദൃശോ വര്‍ണസ്തു തത്പൂര്‍വസ്ഥിതാവര്‍തേ പ്രയോക്തവ്യഃ — തസ്യോദാഹരണം — ‘ജയ സുഗുണാലയ’ ⁵ ഇത്യസ്മിന്‍ കീര്‍തനേ ‘നരസിംഹ’ ഇത്യയം ശബ്ദഃ ചരണാന്തേഷു സര്‍വത്രാപി വിവക്ഷിതഃ — അതഃ യഥാ പ്രയുക്തേ തച്ഛബ്ദാദ്യക്ഷരോ മുഹനാത്വേന പരിണമേത് തഥാ നകാരഃ അഥവാ ണകാരഃ സര്‍വേഷ്വപി ചരണേഷു പ്രയുക്ത ഇത്യസ്യ ദ്വയോരുദാഹരണേ പ്രദര്‍ശിതേ ശേഷം തദ്വദിതി നിര്‍ണേതും ശക്യത്വാത്തദിഹ ബ്രൂമഃ — കഥമിതി ചേത് —

‘ദീ–
നശരണ്യ! ശ്രീ
നരസിംഹ!’

ഇത്യേകത്ര,

‘അ–
നഘചരിത്ര! ശ്രീ
നരസിംഹ!’

ഇത്യന്യത്രപ്രയോഗഃ—

നകാര്‍സ്യ ണകാരോ മുഹനാത്വേന പ്രയോക്തവ്യഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘നീരദനീലശരീര! പാഹി ധരണീ–
സുതാസഹായ!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ ——

ചരണേഷു മുഹനാപ്രാസൗ മിളിത്വാ പ്രയോക്തവ്യൗ — കഥമിതി ചേത് — പ്രയുക്തസ്യ ശബ്ദസ്യ ദ്വിതീയാവര്‍തേ മുഹനാ, പുനഃ പ്രാസഃ, പുനര്‍മുഹനാ, പുനഃ പ്രാസ ഇത്യയം പ്രയോഗക്രമഃ — ഏകസ്മിന്‍ ചരണേ പ്രാസമയ ഏവാദ്യന്തപര്യന്തം പ്രയോഗോ യുക്തഃ — ന തഥാ മുഹനാമാത്രഃ ——

II

അഥ പ്രാസനിയമം വക്ഷ്യാമഃ — കഥമിതി ചേത് — ആദൗ പ്രയുക്തസ്യ ശബ്ദസ്യ ദ്വിതീയവര്‍ണോ യദാ ദ്വിതീയാവര്‍തേ തഥൈവ പ്രയുക്തഃ സ്യാത് തദാ തസ്യ പ്രാസ ഇതി സംജ്ഞാ — തസ്യ തു ഹലക്ഷരനിയമം വിനാ അജക്ഷരനിയമോ നാസ്ത്യേവ — തഥാപി ലളയോരഭേദ ഇത്യനേന ലകാരസ്യ ളകാരസ്തു പ്രാസത്വേന പ്രയോക്തവ്യഃ — പ്രാസസ്യ സംയുക്താക്ഷരേ പ്രയുക്തേ സമാരബ്ധചരണാതപര്യന്തം തസ്യ സംയുക്തസ്യ ഹലക്ഷരസ്യ വ്യത്യയോ ന കാര്യഃ — ചരണസ്യ വാ പല്ലവസ്യ വാ പ്രാരംഭേ പ്രയുക്തോ വര്‍ണഃ ‘വിമലകമല’ ഇത്യാദിവത് ഹ്രസ്വരൂപശ്ചേത് തസ്യ ‘കാമിതസാമജ’ ഇത്യാദീനി ദീര്‍ഘാക്ഷരരൂപേണ പ്രാസപൂര്‍വാക്ഷരപ്രയോഗോ ന സ്യാത് — പ്രാസസ്തു വര്‍ണദ്വയപരിമിതോ വാ തതോഽപ്യധികോ വാ യഥാവിവക്ഷം പ്രയോക്തവ്യഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘തനുജശരണ! പ–
വനജമുഖപരി–
ജന! ജഗദഹിത–
ദനുജമദഹര!
മനുജതനുധര!
വനജദലനയന!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ ——

III

അഥാന്ത്യപ്രാസനിയമാന്‍ വക്ഷ്യാമഃ — കഥമിതി ചേത് — ഏകസ്മിന്‍ ചരണേ സര്‍വേഽപ്യന്ത്യപ്രാസാഃ സമാഃ പ്രയോക്തവ്യാഃ — തര്‍ഹി പ്രാസസ്യ തു ഹലക്ഷരനിയമം വിനാ അജക്ഷരനിയമോ നാസ്തീതി യത് പൂര്‍വമഭ്യധായി അന്ത്യപ്രാസസ്യൈവം ന, അജക്ഷരസ്യ ച ഹലക്ഷരസ്യ ചൈവമുഭയോരപി നിയമൗ സംയഗപേക്ഷിതൗ — കഥമിതി ചേത് — ‘നേത്രം’ ഇത്യേകഃ ശബ്ദ അന്ത്യപ്രാസരൂപേണ പ്രയുക്തശ്ചേത്് തസ്യ ‘ഗാത്രം’ ‘സൂത്രം’ ഇത്യാദി രൂപേണൈവ പ്രയോഗ ഉചിതഃ — അഥൈതദ്വിഹായ ‘ശത്രും’ ‘അത്രിം’ ഇത്യാദിവദജക്ഷരസ്യ വാ ‘രക്തം’ ‘ശക്തം’ ഇത്യാദിവദ്ധലക്ഷരസ്യ വാ വ്യത്യയൗ ന കാര്യൗ ——

കിഞ്ച ഏകസ്മിന്‍ കീര്‍തനേ ആദ്യന്തപര്യന്തം ഏകസ്യൈവ അന്ത്യപ്രാസസ്യ പ്രയോഗോഽപി യുക്ത ഏവ — തസ്യോദാഹരണം —

‘ശ്രീരഘുവര! സുഗുണാലയ!’

ഇത്യസിന്‍ കീര്‍തനേ പ്രഥമതഃ

‘പുരഹരചിന്ത്യനാമധേയ!’

ഇത്യന്ത്യപ്രാസം പ്രയുജ്യ പുനഃ തസ്മിന്‍ കീര്‍തനേ സ്ഥിതേഷു സര്‍വേഷ്വപി ചരണേഷു അന്ത്യപ്രാസാക്ഷരീഭൂതോ യകാര ഏവ പ്രയുക്തോ ദൃശ്യതേ ——

അന്ത്യപ്രാസസ്ത്വക്ഷരദ്വയപരിമിതോഽപി പ്രയോക്തവ്യഃ —— തത്രാപ്യജക്ഷരസ്യ വാ ഹലക്ഷരസ്യ വാ വ്യത്യയോ ന കാര്യഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘കലയേ  താവകീന ചരണകിസലയേ’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ — നനു അയം അന്ത്യപ്രാസോ ന, അപി തു പ്രാസ ഏവേതി ശങ്കായാം ഉത്പന്നായാം പ്രാസസ്യ ഹലക്ഷരനിയമം വിനാ അജക്ഷരനിയമസ്യാഭാവാത്, അത്ര തു ഉഭയോരപി നിയമസ്യ ദരീദൃശ്യമാനത്വാച്ചായമന്ത്യപ്രാസ ഇത്യേവ നിശ്ചയഃ കാര്യഃ ——

അന്ത്യപ്രാസസ്ത്വക്ഷരത്രയപരിമിതോ വാ തതോഽപ്യധികോ വാ യഥാവിവക്ഷം പ്രയോക്തവ്യഃ ——

ചരണാന്തേഷ്വേവാന്ത്യപ്രാസദ്വയപ്രയോഗോഽപി യുക്തഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘വനജദലനയന!
അവിതമുനിസവന!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ —

അനുപല്ലവാരംഭഃ പല്ലവാദ്യസ്ഥിതശബ്ദപ്രാസാക്ഷരീഭൂതഃ സ്യാത് — ചരണേ പ്രാസാരംഭോ വിവക്ഷാനുസാരഃ  ——

ഏകസ്മിന്നേവ ചരണേ ചരണപൂര്‍വോത്തരാര്‍ധയോഃ ⁶ പ്രാസവ്യത്യയോ ദൃശ്യതേ — തഥാപ്യേതത് സാധയിതും പ്രയോഗബാഹുല്യസ്യാദൃശ്യമാനത്വാന്മുഖ്യതയാത്ര ന സ്വീകാര്യഃ — തസ്യോദാഹരണം —

‘കരുണാകൃത
ശരണാഗത
ഭരണ!’

ഇത്യാദൗ പ്രാസമാരഭ്യ ചരണാര്‍ധോപരി ⁷

‘അനപരാധി–
ജനവിരോധി–
ഖരദൂഷണ–
വിരാധഗുരു–
ധരാധരാളികുലിശ!’

ഇതി പ്രയോഗോ ദൃശ്യതേ ——

ഏകസ്മിന്നേവാവര്‍തേ ദ്വാവന്ത്യപ്രാസാവപി, പ്രയോക്തവ്യൗ — തസ്യോദാഹരണം —

‘ചന്ദ്രകുലവതംസ! ദമിതകംസ! പരമ–
ഹംസാര്‍ചിത!’

ഇത്യേകത്ര പ്രയോഗഃ ——

IV

അഥ അന്തരുക്തിരിതി കാചിത് വ്യവസ്ഥാ — തസ്യാ നിയമാന്‍ വക്ഷ്യാമഃ — കഥമിതി ചേത് — അസ്യാഃ അന്തരുക്തേസ്തു പൂര്‍വോക്താഃ പ്രാസാദിനിയമാഃ കേഽപി ന സന്തി — അന്തരുക്തിസ്തു യഃ കശ്ചിച്ഛബ്ദഃ പ്രയുക്തശ്ചേത് ദ്വിതീയാവര്‍താദൗ പൂര്‍വോക്തവ്യവസ്ഥാനുസാരേണ മുഹനാ വാ പ്രാസോ വാ പ്രയോക്തവ്യഃ ഖലു — തര്‍ഹി തയോരുഭയോര്‍മധ്യേ താളപൂരണാര്‍ഥം പൃഥക് പ്രയുജ്യമാനത്വാദേവ തസ്യാ അന്തരുക്തിരിതി സഞ്ജ്ഞാ — ഇയം അന്തരുക്തിഃ പല്ലവേ ഏവ വാ അനുപല്ലവേ ചരണേഷു വാ യഥാ വിവക്ഷം പ്രയോക്തവ്യാ — ഏകസ്മിന്‍ ചരണേ ഏകത്ര വാ സര്‍വത്രാപി വാ അന്തരുക്തിഃ പ്രയുക്താ ചേത് സാ വ്യവസ്ഥാ ചരണാന്തരേഷ്വപി തഥൈവ അവലംബ്യാ — അന്തരുക്തിസ്തു പ്രഥമതഃ പ്രയുക്തസ്യ ശബ്ദസ്യ ച തസ്യ മുഹനാത്വേന വാ പ്രയുജ്യമാനസ്യ ശബ്ദസ്യ ച ഏവം ഉഭയോരപി മധ്യേ പ്രയോക്തവ്യേതി യത് പൂര്‍വമുദീരിതം തസ്യോദാഹരണം — ‘ഹനുമന്തം ചിന്തയേഽഹം’ ഇത്യസ്മിന്‍ കീര്‍തനേ അനുപല്ലവേ തു ‘പാവന’ ഇതി പ്രാസപ്രയോഗോ ദൃശ്യതേ — തദാ ‘ഹനൂ’ ഇത്യസ്യ ശബ്ദസ്യ‘പാവന’ ഇതി പ്രയുക്തേ പൂര്‍വോക്തപ്രാസനിയമസ്യ സുതരാം വിരോധസ്യ പ്രത്യക്ഷത്വാത് ‘പാ’ ഇത്യയം വര്‍ണഃ അന്തരുക്തിരിതി ജ്ഞേയാ — തദാ ‘ഹനൂ’ ഇത്യസ്യ ശബ്ദസ്യ ‘വന’ ഇത്യയം ശബ്ദഃ പ്രാസാക്ഷരീഭൂതഃ സ്യാത് — അന്തരുക്തിസ്തു ഏകദ്വിത്ര്യക്ഷരപരിമിതാ താളേ യഥാവകാശം പ്രയോക്തവ്യാ ——

—— ഇതി ശ്രീ സ്വാതി രാമവര്‍മ കുലശേഖര വഞ്ചിമഹാരാജപ്രണീതാ
മുഹനപ്രാസാന്ത്യപ്രാസവ്യവസ്ഥാ
സമാപ്താ ——

¹ യേഷാം

² ക്വചിത്ക്വചിദ്യദിചരിതത്വാത്

³ അവശിഷ്ടശ്ചത്വാരോഽപി

⁴ മൂര്‍ഛിത

⁵ സുഗുണാശയ

⁶ പൂര്‍വോത്തരാര്‍ഥയോഃ

⁷ ചരണാര്‍ഥോപരി

— 2 —
മഹാകവി ഉള്ളുരിന്റെ മലയാള വ്യാഖ്യാനം

മുഹനയുടെയും പ്രാസത്തിന്റെയും
അന്ത്യപ്രാസത്തിന്റെയും വ്യവസ്ഥ

ഉള്ളൂര്‍ പരമേശ്വര അയ്യര്‍

സാഹിത്യപരിഷത് ത്രൈമാസികം (1114 മേടം) പുസ്തകം 7, ലക്കം 3ല്‍ 287–292 പേജുകളില്‍ മഹാകവി ഉള്ളൂര്‍ പരമേശ്വര അയ്യര്‍ പ്രസിദ്ധി ചെയ്ത ഗദ്യരൂപ വ്യാഖ്യാനം.

ആമുഖം

സംഗീതസാഗരവാരിദൃശ്വാവായ സ്വാതിതിരുനാള്‍ മഹാരാജാവ് തിരുമനസ്സിലെ ഒരു ഗദ്യ കൃതിയാണ് ഇത്. ഇതില്‍ സ്മരിക്കുന്ന ശേഷയ്യങ്കാര്‍ ശ്രീരങ്കത്തുകാരനും മാര്‍ഗ്ഗദര്‍ശി ശേഷയ്യങ്കാര്‍ എന്ന പേരില്‍ സുവിദിതനും ക്രി. പി. പതിനാറാം ശതകത്തിന്റെ ഉത്തരാര്‍ദ്ധത്തില്‍ ജീവിച്ചിരുന്ന ഒരു മഹനീയനായ കീര്‍ത്തനകാരനും ആകുന്നു. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കീര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ ചിലതു അടുത്ത ഒരവസരത്തില്‍ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തുമെന്നുദ്ദേശിക്കുന്നു. സ്വാതി തിരുനാള്‍ തിരുമേനിയുടെ സംഗീതകലാ മര്‍മജ്ഞത എത്ര മാത്രം ഉല്‍കൃഷ്ടമാണെന്നു ഈ ഉപന്യാസത്തില്‍ നിന്നു കാണാവുന്നതാണ്.

I

സംഗീതവിഷയമായിട്ടുള്ള സാഹിത്യങ്ങളില്‍ പ്രയോഗിച്ചു വരുന്ന ശബ്ദാലങ്കാരങ്ങള്‍ ‘മുഹന’ എന്നും ‘പ്രാസ’മെന്നും ‘അന്ത്യപ്രാസ’മെന്നും ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തില്‍ വ്യവഹരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആയതു മൂന്നിന്റെയും വിവരങ്ങള്‍ മേല്‍ പറയുന്നതുകൊണ്ടു വിസ്തൃതമായി അറിയപ്പെടുകയും ചെയ്യും. എന്നാല്‍ ഇതിന്നു ഒരു വ്യവസ്ഥ ആന്ധ്രഭാഷയിലും ദ്രാവിഡത്തിലും സലക്ഷണമായിട്ട് ഉണ്ടെന്നു വരികിലും വ്യാകരണം പ്രയോഗസിദ്ധമായിരിക്കുന്ന സംസ്കൃതത്തിന്റെ രീതിക്കു ആയതു ചിലതു വിരോധമായിട്ടു കാണുകകൊണ്ടു ശേഷയ്യങ്കാരുടെ കീര്‍ത്തനങ്ങള്‍ സംസ്കൃതത്തില്‍ ആകയാല്‍ ആയതില്‍ ഉള്ളതേ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായിട്ടുള്ളൂ.

മുഹന എന്നാല്‍ എതെങ്കിലും ഒരു കീര്‍ത്തനത്തിന്റെ ഏതെങ്കിലും പദത്തിന്റെയെങ്കിലും വര്‍ണനത്തിന്റെയെങ്കിലും ആദിക്കു കാണുന്ന അക്ഷരമെങ്കിലും ആ സ്ഥാനതിന് മേല്‍പറയുന്ന വ്യവസ്ഥപ്രകാരമുള്ള അക്ഷരമെങ്കിലും എടുത്തതിന്റെ രണ്ടാം ആവര്‍ത്തത്തിന്റെ ആദിക്കു പ്രയോഗിക്കുന്നതാകുന്നു. ആയതെങ്ങനെയെന്നാല്‍ അച്ഛ് എന്നു വ്യവഹരിക്കുന്ന അകാരാദി 16 അക്ഷരങ്ങളും തന്നെ എങ്കിലും ഒരു ഹല്ലിനോട് കൂടിയിട്ടെങ്കിലും മുഹന പ്രയോഗിക്കുമ്പോള്‍ ആയതിന്നു വേണ്ടുന്ന നിയമം എഴുതുന്നു.

ഒന്നാമത്തെ അകാരത്തിന്ന് ആകാരവും ഐകാരവും ഔകാരവും ഹകാരവും പ്രയോഗിക്കാം. അതില്‍ അകാരത്തിന് ആകാരം പ്രയോഗിക്കാമെന്നുള്ള പക്ഷം സാധാരണമാക കൊണ്ടും യുക്തികളെക്കോണ്ടും പ്രയോഗബാഹുല്യം കൊണ്ടും സകലസമ്മതമാകയാലും ശേഷം കീഴ്പ്പറഞ്ഞ മൂന്നിനും ഉദാഹരണനങ്ങള്‍ എങ്ങമെയെന്നാല്‍ ‘പരമകൃപാരസപൂര്‍ണനേത്രം ശ്രീവൈകുണ്‍ഠവല്ലീകളത്രം’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അതുലിതലാവണ്യനിദാന മനോഹരമാല്യസുഗന്ധ’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തിലും പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇകാരത്തിന് ഈകാരവും ഏകാരവും ഋകാരവും പ്രയോഗിക്കാം. അതിനും കീഴ് പറഞ്ഞതു പോലെ ഇകാരത്തിന് ഈകാരം പ്രയോഗിക്കാമെന്നുള്ളതിന് ഉദാഹരണാപേക്ഷ ഇല്ലായ്ക കൊണ്ടു ശേഷം പറഞ്ഞ രണ്ടിനും ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘ദേഹി തവ പദകമല ഭക്തിമനപനായിനീം ദീനവത്സല’ എന്നു ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ദിനകരകുലദീപ ധൃതദിവ്യശരചാപ’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉകാരത്തിന് ഊകാരവും ഓകാരവും പ്രയോഗിക്കാം. അതിന്നു ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘കുമുദാരി പ്രതാപ മോഹന ഗോപബാലരൂപ’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു, ഌകാരവും ൡകാരവും അക്ഷരാഭ്യാസത്തിലും വ്യാകരണത്തിലുമല്ലാതെ ഒരു സാഹിത്യത്തിലും പ്രയോഗിക്കാത്ത അക്ഷരങ്ങളാക കൊണ്ട് അതു ഇവിടേ പറഞ്ഞിട്ടു കാര്യവുമില്ല. അകാരത്തിന്ന് ഹകാരമാകുന്ന ഹല്ലു കൂടേ പ്രയോഗിക്കാമെന്നു കീഴ് പറഞ്ഞിട്ടുമുണ്ട്. വിശേഷിച്ഛും ഏതു വിധത്തില്‍ അച്ച് ഇരിക്കുന്നുവോ ആ അച്ചിനോടെങ്കിലും ആയതല്ലെങ്കില്‍ അതിനു സജാതീയമായിട്ടു കീഴ് പറഞ്ഞ വ്യവസ്ഥ പോലെ ഉള്ള വേറെ ഒരു അച്ചിനോടെങ്കിലും കൂടെച്ചേര്‍ത്തു ഈ ഹകാരമാകുന്ന ഹല്ല് പ്രയോഗിക്കാം. അതിന് ഉദാഹരണങ്ങളും അനേകം ഉണ്ട്. മുഹന പ്രയോഗിക്കുന്നേടത്ത് ഹല്ല് എന്നു വ്യവഹരിക്കുന്ന കകാരാദ്യക്ഷരങ്ങളില്‍ അഞ്ചു വര്‍ഗം ഉള്ളതില്‍ ഒരോ വര്‍ഗത്തില്‍ അഞ്ചാം അക്ഷരം ഒഴികേ ശേഷം നാലക്ഷരവും മുഹനയ്ക്കെടുക്കാം. അഞ്ചാം അക്ഷരം തന്നെ ആദിക്കു വന്നാള്‍ ആയതിനു മുഹന എടുക്കുന്നത് ആ അക്ഷരം അല്ലാതെ ആ വര്‍ഗത്തില്‍ ഉള്ളതില്‍ വേറേ ഒരു അക്ഷരവും എടുത്തുകൂടാ. സകാരവും, ഷകാരവും ശകാരവും അഞ്ചു വര്‍ഗത്തില്‍ നിന്നും വ്യതിരിക്തങ്ങളായിരിക്കുന്ന അക്ഷരങ്ങളെങ്കിലും ചവര്‍ഗത്തില്‍ അഞ്ചാം അക്ഷരം ഒഴികേ ശേഷം നാലക്ഷരവും പ്രയോഗിക്കാമെന്നുള്ളതിന്ന് ഒന്നിന് ഉദാഹരണം കാണിച്ചാല്‍ ശേഷം ഉള്ളതെല്ലാം അതുപോലെ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു കൊള്ളാമല്ലോ. അതിന് ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘സാരസദളനേത്ര ജഗന്നുത ജലധരനിഭഗാത്ര’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ബവയോരഭേദഃ’ എന്നുള്ളതുകൊണ്ട് വകാരത്തിന് പവര്‍ഗത്തില്‍ അഞ്ചാം അക്ഷരമൊഴികെ ശേഷം എല്ലാം മുഹനയ്ക്ക് എടുക്കാം. അതിന് ഉദാഹരണം ‘രമണീയസുഗുണാലവാല സുമധ്യമഭാഗലസമാന’ എന്ന് പ്രയോഗമുണ്ട്. ലകാരം മാത്രം അകാരത്തിനു ഹകാരം പോലെ മുഹനയാക്കി എടുക്കണമെന്നൊരു പക്ഷമുണ്ട്. ആയതിന് ഉദാഹരണം മേല്‍വരികയും ചെയ്യും. സംയുക്തമായിരിക്കുന്ന അക്ഷരത്തിന് മുഹന എടുക്കുമ്പോള്‍ സംയുക്താക്ഷരത്തില്‍ ആദിശ്രുതമായിരിക്കുന്ന അക്ഷരമെങ്കിലും അന്തഃ ശ്രുതമായിരിക്കുന്ന അക്ഷരമെങ്കിലും അഭേദേന മുഹനയാക്കി എടുത്തു കൊള്ളുകയും ചെയ്യാം. അതിന് ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘ശ്രീരംഗശായിനം സകലശുഭദായിനം ചിന്തയേഹം സദാ’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തിലും ‘ക്ഷതജമൂര്‍ഛിത ദശഗ്രീവം’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തിലും പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. അക്ഷരത്തിന് മുഹനയാക്കി യകാരം എടുക്കാമെന്നുള്ള പക്ഷത്തിന് ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘അനുപമപ്ലവഗപരിവാര ഹൃദയസൌഖ്യദ ഹനൂമദ് വചനസാര’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. അപ്പോള്‍ അകരത്തിനു ലകാരം മുഹനയയിട്ടു വരായ്ക കൊണ്ടു ഖകാരത്തിനോട് സംയുക്തമായിരിക്കുന്ന അക്ഷരം യകാരം ആകകൊണ്ടും ആ പക്ഷം ഇവിടെ സിദ്ധമായി. ഇതല്ലാതെ ഒരു കീര്‍ത്തനത്തിന്റെ ചരണാന്ത്യത്തില്‍ വിവക്ഷിതമായിരിക്കുന്ന ശബ്ദം മുഹനയായ് വരത്തക്കവണ്ണം മുന്‍പിലേ കൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച് അപ്രകാരം ഉള്ള അക്ഷരം പ്രയോഗിച്ചു കൊള്ളണം. അതിനു ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘ജയ സുഗുണലയ’ എന്ന ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ ‘നരസിംഹ’ എന്ന ശബ്ദം ചരണാന്തത്തില്‍ വിവക്ഷിതമാക കൊണ്ട് അതു മുഹനയായ് വരത്തക്കവണ്ണം ഉള്ള നകാരവും ചില ദിക്കില്‍ തദ് സജാതീയമായിതിക്കുന്ന ണകാരവും എല്ലാ ചരണങ്ങളിലും പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ആയതില്‍ ഒന്നു രണ്ടു കാണിച്ചാല്‍ ശേഷം ഉള്ളതും അതുപോലെ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു കൊള്ളാമല്ലോ. അതേതെല്ലാമെന്നാല്‍ ‘ദീനശരണ്യ നരസിംഹ’ എന്ന് ഒരു ചരണത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അനഘചരിത ശ്രീനരസിംഹ’ എന്ന് ഒരു ചരണത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. നകാരത്തിനു ണകാരം മാത്രം മുഹനയായിട്ടു വരും. അതിനുദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘നീരദനീല ശരീര പാഹി ധരണിസുതാ സഹായ’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ചരണത്തില്‍ മുഹനയും പ്രാസവും ഇടകലര്‍ന്നു വരണം. അതെങ്ങനെയെന്നാല്‍ മുന്‍പില്‍ ഒരി ശബ്ദം എടുത്താല്‍ പിന്നത്തെ ആവര്‍ത്തത്തില്‍ അതിനു മുഹന വരണം. പിന്നെത്തതില്‍ അതിനു പ്രാസം വരണം. ഒരു ചരണത്തില്‍ മുഴുവനും പ്രാസമായിട്ടു തന്നെ വരാം. എന്നാല്‍ അതുപോലെ എല്ലാം മുഹനയായിട്ടു വന്നുകൂടാ.

II

പ്രാസത്തിന്റെ നിയമം എഴുതുന്നു. അതെങ്ങനെയെന്നാള്‍ എടുത്ത ശബ്ദത്തിന്റെ രണ്ടാം അക്ഷരം പിന്നാലെ ആവര്‍ത്തത്തില്‍ പ്രയോഗിക്കുന്നതിനു പ്രാസമെന്നു സംജ്ഞ. അതിനു ഹല്ലിന്റെ നിയമം അല്ലാതെ അച്ചിന്റെ നിയമം ഇല്ല. എന്നാല്‍ ‘ലളയോരഭേദ’ എന്നുള്ളതുകൊണ്ട് ലകാരത്തിന് ളകാരം മാത്രം പ്രാസയായി പ്രയോഗിക്കാം. പ്രാസത്തിനു സംയുക്തമായിരിക്കുന്ന അക്ഷരം എടുത്താലും അറ്റത്തോളം അതുപോലെ തന്നെ പ്രയോഗിക്കാതെ ഇടയില്‍ ഹല്ലിന്ന് വ്യത്യാസം വരുത്തിക്കൂടാ. ചരണത്തിന്റെ ആദ്യത്തിലെങ്കിലും പല്ലവി എടുക്കുന്നിടത്തെങ്കിലും ആദി കൊടുക്കുന്ന ശബ്ദം ‘വിമലകമല’ എന്ന് ഹ്രസ്വമായിട്ട് എടുത്താല്‍ അതിന് ‘കാമിത സാമജ’ എന്ന് പ്രാസാക്ഷരത്തിന്റെ പൂര്‍വാക്ഷരം എടുത്തുകൂടാ. പ്രാസം ഈ രണ്ടക്ഷരമായിട്ടും അതിലധികമായിട്ടും ഉണ്ട്. അതിന് ഉദാഹരണം എന്തെന്നാല്‍ ‘തനുജശരണ പവനജമുഖപരിജന ജഗദഹിത ദനുജമദഹര മനുജതനുധര വനജദളനയന’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു.

III

ഇനി അന്ത്യപ്രാസത്തിന്റെ നിയമം എഴുതുന്നു. അതെങ്ങനെയെന്നാല്‍ ‘നേത്രം’ എന്നത് ഒരു ശബ്ദം. അന്ത്യപ്രാസമാക്കി പ്രയോഗിച്ചാല്‍ ‘പാത്രം, ഗാത്രം, സൂത്രം’ എന്നല്ലാതെ ‘ശത്രും, അത്രിം’, എന്നെല്ലാം അച്ചിന്റെ വ്യത്യയവും, ‘രക്തം, ശക്തം’ എന്നെല്ലാം ഹല്ലിന്റെ വ്യത്യയവും. ഇതു രണ്ടും വന്നുകൂടാ. ഇതും അല്ലാതെ ഒരു കീര്‍ത്തനം മുഴുവന്‍ ഒരു അന്ത്യപ്രാസമായിട്ടുമുണ്ട്. അതിനു ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘ശ്രീരഘുവര സുഗുണലയ’ എന്നുള്ള കീര്‍ത്തനത്തില്‍ ‘പുരഹരചിന്ത്യ നാമധേയ’ എന്നു പ്രയോഗിച്ചിട്ട് ശേഷം എല്ലാ ചരണങ്ങളിലും കീഴ്പറഞ്ഞ യകാരം തന്നെ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ടു പോയിരിക്കുന്നു. അന്ത്യപ്രാസം ഈ രണ്ടക്ഷരമായിട്ടുമുണ്ട്. അവിടേയും അച്ചും ഹല്ലും മാറിക്കൂടാ. അതിന് ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘കലയേ താവകീന ചരണകിസലയേ’ എന്ന് പ്രയോഗിച്ചിട്ട്, ശേഷം എല്ലാ ചരണങ്ങളിലും കീഴ്പറഞ്ഞ യകാരം തന്നെ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ടു പോയിരിക്കുന്നു. എന്നാല്‍ ഇതു അന്ത്യപ്രാസമല്ലാതെ പ്രാസം തന്നെ എന്നു സംശയം വന്നാല്‍ പ്രാസത്തിനു ഹല്ലിന്റെ നിയമം അല്ലാതെ അച്ചിന്റെ നിയമം ഇല്ലായ്ക കൊണ്ടും ഇതില്‍ ആയതിനു രണ്ടു നിയമം കാണുക കൊണ്ടും അന്ത്യപ്രാസം എന്നു തന്നെ നിശ്ചയിക്കണം. അന്ത്യപ്രാസം മുമ്മൂന്നക്ഷരമായിട്ടും അതിലധികമായിട്ടും വേണമെങ്കില്‍ പ്രയോഗിക്കാം. അതിനുദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘വനജദളനയന ഭാവിതമുനിസവന’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. അനുപല്ലവിയിലെ എടുപ്പ് പല്ലവിയിലെ എടുപ്പിന് പ്രാസമായിരിക്കണം. ചരണത്തില്‍ പ്രാസമെടുക്കുന്നത് വിവക്ഷം പോലെ ഒരു ചരണത്തില്‍ തന്നെ പാതിക്കും പാതിക്കും പ്രാസം മാറിയിട്ടും കാണുന്നു എന്നാല്‍ അതു സാധാരണമായിട്ട് അനേകം പ്രയോഗങ്ങളില്‍ കാണായ്ക കൊണ്ട് അതു മുഖ്യമായിത്ത് ഇവിടേ എടുത്തുകൂടാ. അതിന് ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘കരുണാകൃത ശരണാഗത ഭരണ’ എന്നു പ്രാസമെടിത്തിട്ട് പാതിക്കുമേല്‍ പോയപ്പോള്‍ ‘അനപരാധി ജനവിരോധി ഖരദൂഷണ വിരാധഗുരു ധരാധരാളി കുലിശ’ എന്നു ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരാവര്‍ത്തത്തില്‍ ഈ രണ്ടന്ത്യപ്രാസവും പ്രയോഗിക്കാം. അതിനുദാഹരണമെന്തെന്നാള്‍ ‘ചന്ദ്രകുലാവതംസ ദമിത കംസ പരമഹംസാര്‍ച്ചിത’ എന്ന് ഒരു കീര്‍ത്തനത്തില്‍ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു.

IV

ഇതുമല്ലാതെ തനിച്ചൊല്ലെന്നൊരു സമ്പ്രദായവുമുണ്ട്. അതിന്റെ നിയമം എഴുതുന്നു. അതെങ്ങനെ എന്നാല്‍ ഇപ്പറഞ്ഞ തനിച്ചൊല്ലിനു കീഴ്പറഞ്ഞ പ്രാസാദി നിയമങ്ങള്‍ ഒന്നും തന്നെ ഇല്ല. തനിച്ചൊല്ലെന്നു വച്ചാല്‍ ഏതെങ്കിലും ഒരു ശബ്ദം പ്രയോഗിച്ചാല്‍ പിന്നത്തെ ആവര്‍ത്തത്തില്‍ ആ ശബ്ദത്തിനു മുഹനയെങ്കിലും പ്രാസമെങ്കിലും പ്രയോഗിക്കണമല്ലോ. എന്നാള്‍ അതു രണ്ടിന്റെയും മധ്യത്തില്‍ പ്രത്യേകമായിട്ടു വരികകോണ്ടു അതിനെ തനിച്ചൊല്ലെന്നു വുവഹരിക്കുന്നു. ഈ തനിച്ചൊല്ല് പല്ലവിയില്‍ മാത്രമെങ്കിലും പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു ചരണത്തില്‍ ഒരിടത്തെങ്കിലും തനിച്ചൊല്ല് പ്രയോഗിച്ചാല്‍ ഒരുപോലെ ശേഷം ചരണങ്ങളിലും വേണം. എന്നാല്‍ തനിച്ചൊല്ല് ഒരു ശബ്ദതിനു മുഹനയെങ്കിലും പ്രാസമെങ്കിലും എടുക്കുന്നതിന്റെ മധ്യത്തില്‍ വരണമെന്നു പറഞ്ഞതിന്റെ ഉദാഹരണമെന്തെന്നാല്‍ ‘ഹനൂമന്തം ചിന്തയേഹം’ എന്ന കീര്‍ത്തനത്തിന്റെ അനുപല്ലവിയില്‍ ‘പാവന’ എന്നു പ്രാസമെടുത്തിരിക്കുന്നു. അപ്പോള്‍ ‘ഹനൂ’ എന്നു എടുത്തിട്ട് അതിനു പ്രാസം ‘പാവന’ എന്നു പ്രയോഗിച്ചാല്‍ ആയതു കീഴ് പറഞ്ഞ പ്രാസനിയമത്തിനു വിരോധമായിട്ടു കാണുകകൊണ്ട് ‘പാ’ എന്നുള്ള അക്ഷരത്തിനു ‘വന’ എന്നുള്ള അക്ഷരം പ്രാസമയിത്തീരും. തനിച്ചൊല്ല് ഒരക്ഷരമായിട്ടും രണ്ടക്ഷരമായിട്ടും മൂന്നായിട്ടും താളത്തില്‍ ചേരുന്നതുപോലെ പ്രയോഗിക്കാം.

മുഹനപ്രാസാന്ത്യപ്രാസ വ്യവസ്ഥ സമാപ്തം